Eksperyment Harlowa: druciana i szmaciana matka. Czego małpki rezusy nauczyły nas o potrzebie dotyku
Eksperyment Harry’ego Harlowa dowiódł, że miłość i bliskość nie jest efektem ubocznym fizycznych instynktów (np. głodu) , jak to wynikało z teorii psychoanalityków i behawiorystów, lecz kluczową, niezbędną potrzebą, czasem nawet silniejszą niż głód i pragnienie.
Na czym polegał eksperyment Harlowa? Psycholog Harry Harlow w latach 50. XX wieku dawał osieroconym małpkom rezusom do wyboru dwie sztuczne matki: drucianą, która dawała mleko, i miękką, obszytą materiałem, która nie karmiła. Małpki spędzały niemal cały czas przytulone do szmacianej matki, a do drucianej podchodziły tylko po jedzenie. Eksperyment pokazał, że potrzeba bliskości i kojącego dotyku jest podstawową potrzebą, a nie skutkiem ubocznym karmienia.
W skrócie
- Harlow porównywał „matkę drucianą” z mlekiem i „matkę szmacianą” bez mleka. Małpki wybierały miękkość i dotyk.
- W stresujących sytuacjach małpki szukały schronienia u szmacianej matki, a obecność drucianej nie dawała im poczucia bezpieczeństwa.
- Małpki wychowywane w izolacji miały poważne trudności społeczne, a samice często zaniedbywały własne młode.
- Badania wsparły teorię przywiązania Bowlby’ego i zmieniły opiekę nad dziećmi w szpitalach i domach dziecka, ale są dziś krytykowane jako nieetyczne.
Harry Harlow prowadził liczne eksperymenty na rezusach. Są to małpy bardzo biologicznie podobne do ludzi. Harry Harlow, był przekonany, że podstawowe reakcje związane z kształtowaniem się więzi i uczuciami we wczesnym dzieciństwie, są takie same u ludzi jak i u tych małych małpek.
We wczesnych badaniach Harrego Harlowa, które nie były jeszcze związane z miłością i przywiązaniem, Harry Harlow zaobserwował ciekawą zależność. Małpki, które umieszczano w klatkach bez miękkich pieluch jako wyściółki rozwijały się bardzo słabo, mimo otrzymywania tak samo wartościowego pożywienia i wysokiej jakości opieki medycznej jak małpki, które miały klatki wyścielane bawełnianymi pieluchami. Wszystkie młode małpy laboratoryjne były karmione pożywieniem bardziej kalorycznym i wartościowym, niż otrzymałyby od swojej biologicznej matki i miały lepszą opiekę medyczną i ochronę przed chorobami niż w warunkach naturalnych.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Harry Harlow zwrócił uwagę, że niemowlęta rezusów nawiązywały silną więź wobec bawełnianych pieluch, którymi wyściełano im klatki. Przywierały całym ciałem do tych podkładek i wpadały w histerię, gdy zabierano je do prania. To przywiązanie do miękkiej szmatki zaczynało się od pierwszych dni życia małpy i nasilało się w kolejnych miesiącach jej niemowlęctwa.
Małpki, które umieszczano w klatkach bez miękkich pieluch jako wyściółki rozwijały się bardzo słabo, mimo otrzymywania tak samo wartościowego pożywienia i wysokiej jakości opieki medycznej. Gdy na powrót umieszczano w ich klatkach bawełniane szmatki, małpki stawały się zdrowsze i sprawiały wrażenie bardziej zadowolonych. Te wczesne obserwacje zainspirowały Harry’ego Harlowa do stworzenia kultowego eksperymentu nad potrzebą bliskości i dotyku u ssaków.
Dziecko małpy i człowieka, żeby przeżyć, musi uchwycić się czegoś więcej niż tylko nadziei.
Harry Harlow
Harry Harlow
Badania nad znaczeniem kojącego dotyku – matka druciana i szmaciana
Harry Harlow i jego zespół zbudowali dwie atrapy matek zastępczych. Pierwsza z nich była zrobiona z drewna, gąbki i miękkiej tkaniny frotte. Została ponadto wyposażona w pierś dającą mleko oraz była ciepła, dzięki umieszczonej w środku żarówce.
Druga atrapa matki była wykonana z drucianej siatki o takim samym kształcie jak pierwsza, była tak samo ciepła i posiadała sztuczną pierś z mlekiem. Jedyną różnicą był brak miękkiego futerka, które dawałoby niemowlęciu małpy możliwość doświadczenia “kojącego dotyku”.
Niemowlęta rezusów zostały podzielone na dwie losowe grupy. Obie grupy miały dostęp do obu sztucznych matek. Pierwsza grupa otrzymywała pokarm wyłącznie od miękkiej wersji kukiełki, a druga wyłącznie od metalowej atrapy matki.
Harry Harlow chciał eksperymentalnie oddzielić potrzebę karmienia od potrzeby dotyku i przytulenia. Eksperyment trwał 5 miesięcy i polegał na mierzeniu ile czasu niemowlęta rezusów spędzały przy której wersji kukiełki matki.
Okazało się, że bez względu na to, która matka karmiła i poiła młode małpie niemowlęta, wszystkie małpki spędzały czas wtulone w szmacianą kukiełką i wobec niej nawiązywały przywiązanie. Małpki w grupie karmionej przez drucianą małpkę zaspokajały potrzebę głodu u drucianej kukły i cały pozostały czas spędzały wtulone w sztuczną szmacianą matkę.
W dalszej części eksperymentów, Harry Harlow umieszczał w klatkach niemowląt rezusów przedmioty, które wprawiały je w przerażenie. Wszystkie bez wyjątku małpki, gdy były przerażone uciekały w objęcia kukiełki szmacianej. Działo się tak bez względu na to, czy karmiła je matka druciana, czy szmaciana. Pokazuje to, że wykształciły przywiązanie i więź z kukiełką, która była miękka i dawała im poczucie miękkości i przytulności.
W kolejnej części eksperymentu Harry Harlow umieszczał niemowlęta małpek w nieznanym im otoczeniu z klockami i różnymi przedmiotami do zabawy i oglądania. Jedna grupa miała do dyspozycji w tym otoczeniu szmacianą matkę. Te małpy uczepiały się szmacianej matki, przytulały się i ocierały głową o jej futerko. Gdy zaspokoiły swoją potrzebę bliskości, zaczynały swobodnie bawić się i poznawać nowe otoczenie, po czym znowu przybiegały do szmacianej kukiełki, by się przytulać i ponownie wracały do zabawy.
Małpki, które umieszczano w takiej samej sytuacji tylko z drucianą matką, zachowywały się tak samo jakby nie było jej w ogóle. Zastygały przerażone płacząc, ssąc kciuka w pozycji przykucniętej. Niekiedy biegały od przedmiotu do przedmiotu krzycząc i płacząc. Zachowanie takie było konsekwentne, bez względu na to, czy małpy były karmione przez drucianą matkę czy nie. Wygląda na to, że fakt otrzymywania pożywienia od drucianej kukiełki w żaden sposób nie wpłynął na wytworzenie się uczucia przywiązania do niej.
Skutki izolacji dla zdrowia psychicznego małp
W dalszym etapie eksperymentu umieszczono małpki “wychowywane” w izolacji zarówno przez “drucianą matkę” jak i “szmacianką matkę” w grupie małp wychowywanych w normalnych warunkach. Wtedy uwidoczniły się głębokie rany psychiczne jakie spowodowało wychowywanie się bez matczynego ciepła. Rezusy pochodzące z eksperymentu z zastępczymi sztucznymi matkami zachowywały się w grupie agresywnie lub obojętnie.
Samce miały problemy ze znalezieniem partnerki, a samice którym udało się znaleźć partnerów i wydać na świat potomstwo okazały się okrutnymi i nieadekwatnymi matkami. Harlow wyciągnął z tego wniosek, że młode małpy nie mogą rozwinąć “normalnych” zachowań jeśli są pozbawione kontaktu z żywą matką w niemowlęctwie.
Ann Birch, Tony Malim, Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do dorosłości, PWN 1995
Ann Birch, Tony Malim, Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do dorosłości, PWN 1995
Pocieszającym i bardzo istotnym aspektem tych badań jest to, że z czasem gdy małpy pochodzące z eksperymentu miały możliwość przebywania w towarzystwie zdrowych, młodszych od siebie małp, ich dysfunkcyjne zachowania się łagodziły i nabierały one zdolności do funkcjonowania we wszystkich kontekstach społecznych.
Konsekwencje badań Harlowa
Badania te wykazały, jak istotna jest potrzeba dotyku i ciepła dla młodych ssaków. Okazało się, że kojący dotyk, ma o wiele większe znaczenie w wytworzeniu się więzi między niemowlęciem, a matką niż jej zdolność do dawania dziecku życiodajnego mleka.
Podstawową funkcją karmienia jako zmienną uczuciowej jest zapewnienie częstego i bliskiego kontaktu między ciałem niemowlęcia i matki. Z całą pewnością nie samym mlekiem człowiek żyje.
Harry Harlow
Harry Harlow
Pomimo, że eksperyment ten, pozwolił sformułować w sposób naukowy wagę ciepła i dotyku, wiele osób uważa go za wysoce nieetyczny. Wiele małpek po zakończeniu eksperymentu, w wyniku tak wczesnego oddzielenia od prawdziwych matek, wykazywało objawy zaburzeń psychicznych, agresję i nieufność. Jednak dzięki temu eksperymentowi, Harlow udowodnił w sposób naukowy, jak ważny do rozwoju człowieka jest dotyk fizyczny i bliskość.
Badania Harlowa wpłynęły na jakość opieki, jaką staramy się otoczyć dzieci w domach dziecka i w szpitalach. Obecnie powszechnie uznaje się, że zaspokojenie potrzeb biologicznych nie jest wystarczające i że małe dzieci potrzebują fizycznego kontaktu z innymi ludźmi. Dzieci przebywające w różnych placówkach muszą być tak często, jak to możliwe, dotykane i przytulane przez pracowników, pielęgniarki i wolontariuszy.
(…)Praca Harlowa dodała otuchy i optymizmu opiekunom dzieci, którzy dowiedzieli się, że dobra opieka rodzicielska to nie tylko opieka macierzyńska. Ponieważ okazało się, że karmienie piersią ma w rozwoju i przystosowaniu małego dziecka mniejsze znaczenie niż kojący dotyk, rodzona matka przestała być postrzegana jako jedyna osoba, która może mu zapewnić właściwą opiekę. Od tej chwili ojcowie mogli wziąć większy udział w tym procesie.
(…)
Wczesne badania Harlowa rzuciły też światło na przerażający problem znęcania się nad dziećmi. Niemal we wszystkich przypadkach maltretowane dziecko zdaje się kochać znęcającego się nad nim jednego z rodziców i jest do niego mocno przywiązane. (…) Jeżeli przywiązanie jest najważniejszą potrzebą, jak sugeruje Harlow, to będzie ono o wiele ważniejsze niż skutki znęcania się. Harlow rzeczywiście to sprawdził podczas późniejszych badań. Zaprojektował zastępcze matki małpki, które mogły odrzucać swoje dzieci. Niektóre z nich wysyłały silny strumień powietrza, inne miały tępe bolce, które się wysuwały, strącając małpki. Małpki w odpowiedzi na takie traktowanie odsuwały się na niewielką odległość na czas trwania odrzucenia. Potem wracały i jak zwykle przywierały mocno do matki.Roger R. Hock, 40 prac badawczych, które zmieniły oblicze psychologii
Roger R. Hock, 40 prac badawczych, które zmieniły oblicze psychologii
Eksperyment Harlowa a teoria przywiązania
Wyniki Harlowa stały się jednym z najważniejszych argumentów na rzecz teorii przywiązania Johna Bowlby’ego, według której więź z opiekunem jest wrodzoną potrzebą, a nie tylko efektem zaspokajania głodu. Bezpieczna więź daje dziecku „bezpieczną bazę”, z której może odkrywać świat, dokładnie tak, jak małpki odważniej badały nowe otoczenie w obecności szmacianej matki. Szerzej opisujemy to w przewodniku po teorii przywiązania i w tekście o bezpiecznych i pozabezpiecznych stylach przywiązania. Podobne skutki braku bliskości u ludzkich niemowląt opisał René Spitz: przeczytaj o badaniach Spitza nad skutkami rozłąki z matką.
Co eksperyment Harlowa mówi rodzicom?
- Dotyk to potrzeba, nie rozpieszczanie. Noszenie, przytulanie i kontakt skóra do skóry wspierają rozwój emocjonalny dziecka.
- Liczy się dostępność opiekuna. Dziecko odważniej poznaje świat, gdy wie, że może wrócić do bezpiecznej osoby.
- Izolacja szkodzi. Długotrwały brak bliskości utrudnia później budowanie relacji i regulowanie emocji.
- Zmiana jest możliwa. Małpki z eksperymentu z czasem częściowo nadrabiały zaległości w kontakcie z rówieśnikami, co pokazuje plastyczność rozwoju.
O tym, jak wspierać rozwój mózgu dziecka przez bliskość, piszemy w tekście Rodzicielstwo oparte na teorii przywiązania.
Najczęściej zadawane pytania
Na czym polegał eksperyment Harlowa?
Harry Harlow dawał osieroconym małpkom rezusom dwie sztuczne matki: drucianą z butelką mleka i miękką, szmacianą bez mleka. Małpki spędzały większość czasu przytulone do szmacianej matki, co pokazało, że potrzeba bliskości i dotyku jest ważniejsza niż samo karmienie.
Czego dowiódł eksperyment Harlowa?
Że przywiązanie nie wynika tylko z zaspokajania głodu, ale z potrzeby kojącego dotyku i poczucia bezpieczeństwa. Wyniki wsparły teorię przywiązania Bowlby’ego i wpłynęły na sposób opieki nad dziećmi.
Co się stało z małpkami z eksperymentu Harlowa?
Małpki wychowywane w izolacji miały poważne trudności społeczne: unikały kontaktu, zachowywały się agresywnie lub lękowo, a samice często zaniedbywały lub krzywdziły swoje młode. Część trudności udawało się z czasem złagodzić dzięki kontaktowi z rówieśnikami.
Dlaczego eksperyment Harlowa jest kontrowersyjny?
Ponieważ wiązał się z celowym odbieraniem małpek matkom i długotrwałą izolacją, co powodowało ogromne cierpienie zwierząt. Dziś takie badania nie zostałyby dopuszczone, a eksperymenty Harlowa przyczyniły się do rozwoju ruchu na rzecz ochrony zwierząt laboratoryjnych.
Kim był Harry Harlow?
Harry Harlow (1905-1981) był amerykańskim psychologiem, profesorem Uniwersytetu Wisconsin. Zasłynął badaniami nad przywiązaniem, izolacją społeczną i potrzebą dotyku u małp rezusów.
Źródła
- Harlow, H. F. (1958). The nature of love. American Psychologist, 13(12), 673-685. https://doi.org/10.1037/h0047884
- Hock, R. R. (2003). 40 prac badawczych, które zmieniły oblicze psychologii. Gdańsk: GWP.
- Birch, A., Malim, T. (1995). Psychologia rozwojowa w zarysie. Od niemowlęctwa do dorosłości. Warszawa: PWN.
Zdjęcia: Ayrus Hill, Rajat Sarki, Photoholgic, Unsplash