Badania René Spitza nad skutkami rozłąki z matką
René Spitz (1887-1974) był austriacko-amerykańskim psychoanalitykiem, który zasłynął swoją pracą nad rolą czułości, miłości, przywiązania do matki i zaburzeń rozwoju u dzieci z powodu porzucenia lub niedostępności emocjonalnej matki. Mimo że jego nazwisko jest mało znane, jest on pionierem psychiatrii dziecięcej i autorem bardzo istotnych badań nad psychologią rozwoju człowieka.
Jego praca dała psychologii dowody na to, że dla dziecka niezbędne do przeżycia jest doświadczanie miłości, czułości i dotyku. René Spitz udowodnił również, że odpowiednia opieka fizjologiczna (karmienie, przewijanie) nie jest w stanie braku tych pierwszych zrekompensować dziecku.
Co odkrył René Spitz? W latach 40. XX wieku Spitz porównał niemowlęta z sierocińca, które miały zapewnione jedzenie i higienę, ale prawie żadnego kontaktu emocjonalnego, z dziećmi wychowywanymi przez matki w więziennym żłobku. W sierocińcu wiele dzieci przestawało się rozwijać, chorowało, a ponad jedna trzecia zmarła przed 2. rokiem życia. Zjawisko to nazwał hospitalizmem. Opisał też depresję anaklityczną: smutek, płacz, wycofanie i utratę apetytu u niemowląt rozdzielonych z matką na kilka miesięcy. Jego badania pokazały, że do rozwoju dziecko potrzebuje stałej, czułej relacji, a nie tylko opieki fizycznej.
W skrócie
- Spitz opisał hospitalizm: zahamowanie rozwoju i wysoką śmiertelność niemowląt bez bliskiej relacji. Dziś skutki skrajnego braku więzi we wczesnym dzieciństwie opisuje m.in. diagnoza reaktywnego zaburzenia przywiązania (RAD).
- Rozłąka z matką na kilka miesięcy wywoływała u niemowląt depresję anaklityczną.
- Gdy matka wracała w ciągu 3-5 miesięcy, dzieci zwykle dochodziły do siebie.
- Współczesne badania z Rumunii potwierdzają, że stała opieka rodzinna pozwala nadrobić część strat.
Hospitalizm: dlaczego niemowlęta w sierocińcach umierały?
Dowiodły tego badania przeprowadzone w latach 40. XX wieku przez René Spitza. Zastanawiano się wtedy, dlaczego jest tak wysoka śmiertelność wśród niemowląt w sierocińcach (wynosiła ona wtedy 30%).
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Powszechnie uważano, że to przez zarazki, dlatego oddzielano niemowlęta od siebie i dbano o sterylność warunków. René Spitz wysnuł tezę, że za śmiertelność niemowląt nie są odpowiedzialne zarazki, tylko brak czułości i pełnego miłości dotyku.
By udowodnić swoje przypuszczenia, obserwował przez kilka lat dwie grupy – dzieci ze szpitalnego sierocińca, trzymane w sterylnych warunkach, w których jedna opiekunka zajmowała się siedmiorgiem dzieci. W 37,3% obserwowanych przypadków, dzieci pozbawione matczynej opieki umierały przed ukończeniem 2 roku życia, mimo że były prawidłowo karmione i pielęgnowane na poziomie fizycznym.
Drugą obserwowaną grupą były dzieci z przywięziennego domu opieki, w którym matki-więźniarki mogły przebywać ze swoimi dziećmi przez większą część dnia. Okazało się, że dzieci więźniarek, pomimo braku przestrzegania zasad sterylności, nie tylko nie umierają tak masowo jak dzieci ze szpitalnego sierocińca, ale również rozwijają się o wiele lepiej i szybciej.
Badania porównawcze sierot i dzieci ze zdrowego domu
Na Youtube można obejrzeć nagranie porównawcze rozwoju dzieci żyjących w domowym, sprzyjającym środowisku z sierotami w tym samym wieku. Uderzające w tym badaniu jest obserwowanie, jak dzieci otoczone rodzicielską opieką rozwijają się, zaś te umieszczone w sierocińcu od pewnego wieku zaczynają gasnąć i zatrzymują w rozwoju.
René Spitz na koniec podsumowuje wynik swojego badania porównawczego następującą tezą:
Fizyczna i emocjonalna bliskość matki tworzą dla dziecka klimat sprzyjający i zachęcający do rozwoju, dzięki któremu może z niemowlęcia stać się w pełni rozwiniętą istotą ludzką. Bez wsparcia w postaci obecności i bliskości matki, iskra, która rozbłysła przy narodzinach dziecka, będzie stopniowo gasła.
René Spitz
Faktycznie dokładnie to możemy zaobserwować na sporządzonych przez tego badacza nagraniach porównawczych.
Skutki rozłąki z matką: depresja anaklityczna
Inną istotną pracą René Spitza oraz Katherine Wolf jest analiza zachowania niemowląt, które miały doskonałe relacje ze swoją matką, wobec czego charakteryzowały się pogodnością, otwartością i spokojnym usposobieniem wobec obcych. W następstwie zewnętrznych okoliczności matki tych dzieci były zmuszone zostawić je na kilka miesięcy w placówce opiekuńczej.
Niegdyś spokojne, łagodnie usposobione i ciekawe świata i obcych ludzi niemowlęta popadły w silną depresję, a wszelkie próby ukojenia ich i nawiązania kontaktu powodowały spazmatyczny płacz i wyraźnie widoczne cierpienie.
Jeśli niemowlę jest rozłączone z matką na kilka tygodni lub miesięcy, strata dla dziecka jest porównywalna ze stratą dziecka w wieku szkolnym, które nagle jest osierocone przez oboje rodziców, rzucone na inny kontynent, w obcym otoczeniu, w którym nikt nie mówi w jego języku, a obyczaje i kuchnia są zupełnie obce.
René Spitz, Katherine Wolf, Grief, A Peril in Infancy, 1947
Poniżej można obejrzeć nagranie video tej pracy René Spitza. Nagranie przedstawia krótkie reakcje niemowląt na interakcję z opiekunem przed i po rozłące z matką.
Najważniejsze badania René Spitza w skrócie
| Badanie | Kogo obserwował | Co odkrył |
|---|---|---|
| Hospitalizm (1945) | Niemowlęta w sierocińcu (jedna opiekunka na kilkoro dzieci) i dzieci z więziennego żłobka, gdzie matki opiekowały się nimi same | W sierocińcu zahamowanie rozwoju, częste choroby i wysoka śmiertelność mimo dobrej higieny |
| Depresja anaklityczna (1946, z Katherine Wolf) | Niemowlęta rozdzielone z matką w drugiej połowie 1. roku życia | Płacz, wycofanie, utrata apetytu i snu, spowolnienie rozwoju |
| Film „Grief: A Peril in Infancy” (1947) | Te same dzieci przed rozłąką i po niej | Nagrania, które przekonały lekarzy i opiekunów do zmiany zasad opieki |
Prace tego badacza udowodniły jak istotna dla niemowlęcia i małego dziecka jest stała, bliska obecność jego matki (lub innej stałej figury przywiązania – matka zastępcza, ojciec – istotne jest, żeby była to jedna i ta sama osoba). René Spitz zaobserwował, że jeśli powrót matki następuje w czasie krótszym niż 3 miesiące, ponowne uformowanie więzi jest szybkie, choć rany psychiczne zostają. Jeśli rozłąka była dłuższa, dzieci zazwyczaj nawet nie płakały, przyjmowały apatyczną, zamkniętą postawę i nie reagowały na powrót matki.
To emocjonalny klimat stworzony przez matkę, umożliwia umysłowi dziecka prawidłowy rozwój. Kiedy brakuje tego emocjonalnego, matczynego środowiska, umysł dziecka nie może rozwijać się prawidłowo. Gdy rośnie, może stać się intelektualnie wybrakowane, aspołeczne, o skłonnościach kryminalnych lub chore psychicznie. Gdy klimat emocjonalny jest sprzyjający, efektem będzie szczęśliwe, aktywne, inteligentne dziecko.
René Spitz, Katherine Wolf, Grief, A Peril in Infancy, 1947
Rany psychiczne spowodowane brakiem matki lub wychowywaniem przez matkę niedostępną emocjonalnie lub w inny sposób dysfunkcyjną psychoterapeutka Jasmin Lee Cori nazywa “matczyną raną”. W swojej książce “Matka niedostępna emocjonalnie. Jak rozpoznać i wyleczyć niewidzialne skutki zaniedbania w dzieciństwie” proponuje kroki w procesie gojenia się matczynej rany.
Prace Spitza uzupełniają się z eksperymentami Harry’ego Harlowa na małpach rezus, które opisujemy w tekście Potrzeba bliskości i dotyku: eksperyment Harry’ego Harlowa.
Tymczasem w świecie zwierząt zupełnie normalne jest, że młode spędzają większość czasu w stałym, bliskim kontakcie fizycznym i emocjonalnym z matką.



Wobec tego bardzo mnie cieszą i napawają nadzieją trendy rodzicielstwa bliskości oraz to, że coraz rzadziej matka słyszy, że rozpieszcza dziecko, kiedy zaspokaja jego naturalną, ssaczą potrzebę bycia w bliskim, stałym, fizycznym kontakcie z matką. Jak wykazały badania René Spitza i Harrego Harlow’a, dla ssaków jest to równie istotna potrzeba jak potrzeba pożywienia i schronienia.

Co mówią dziś współczesne badania?
Wnioski Spitza potwierdził projekt Bucharest Early Intervention Project w Rumunii. Dzieci przeniesione z domów dziecka do rodzin zastępczych przed 2. rokiem życia rozwijały się poznawczo wyraźnie lepiej niż dzieci, które zostały w instytucji (Nelson i in., 2007). Przegląd van IJzendoorna i współpracowników (2020) w The Lancet Psychiatry pokazał, że długi pobyt w placówce opóźnia rozwój fizyczny, poznawczy i emocjonalny, ale przeniesienie do rodziny pozwala nadrobić dużą część zaległości. Więcej o tym, jak powstaje więź, piszemy w przewodniku po teorii przywiązania.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Pomocy warto szukać, gdy niemowlę lub małe dziecko po rozłące z opiekunem (pobyt w szpitalu, wyjazd rodzica, zmiana opiekunki) długo pozostaje apatyczne, nie je, źle śpi, nie szuka kontaktu albo przeciwnie, nie daje się uspokoić. Także wtedy, gdy jako dorosły czujesz, że brak bliskości w dzieciństwie wpływa na Twoje relacje, poczucie wartości i nastrój. Pomaga psycholog dziecięcy, terapia rodzinna, a u dorosłych m.in. terapia schematów i terapia psychodynamiczna. Różne nurty opisujemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Gdzie szukać pomocy: Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12, Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222, Telefon Zaufania dla Dorosłych 116 123. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112.
Najczęściej zadawane pytania
Kim był René Spitz?
René Spitz (1887-1974) był austriacko-amerykańskim psychoanalitykiem, jednym z pionierów psychiatrii dziecięcej. Badał skutki braku bliskiej relacji z opiekunem u niemowląt w sierocińcach i szpitalach.
Co to jest hospitalizm?
Hospitalizm to zespół objawów u dzieci długo przebywających w instytucjach bez stałego, emocjonalnego kontaktu z opiekunem: zahamowanie rozwoju, apatia, podatność na choroby. Spitz opisał go w 1945 roku.
Co to jest depresja anaklityczna?
To reakcja niemowlęcia na długą rozłąkę z matką lub stałym opiekunem: płacz, wycofanie, utrata apetytu, problemy ze snem i spowolnienie rozwoju. Gdy opiekun wraca w ciągu kilku miesięcy, objawy zwykle ustępują.
Jakie są skutki rozłąki matki z dzieckiem?
Krótkie rozstania są dla dziecka normalne. Długa rozłąka bez stałej, czułej osoby zastępczej może prowadzić do smutku, wycofania, zahamowania rozwoju i trudności w budowaniu więzi. Najważniejsze, by dziecko miało jedną, stałą figurę przywiązania.
Źródła
- Nelson, C. A., Zeanah, C. H., Fox, N. A., Marshall, P. J., Smyke, A. T., Guthrie, D. (2007). Cognitive recovery in socially deprived young children: The Bucharest Early Intervention Project. Science, 318(5858), 1937-1940. https://doi.org/10.1126/science.1143921
- Spitz, R. A. (1945). Hospitalism: An inquiry into the genesis of psychiatric conditions in early childhood. The Psychoanalytic Study of the Child, 1(1), 53-74. https://doi.org/10.1080/00797308.1945.11823126
- Spitz, R. A., Wolf, K. M. (1946). Anaclitic depression: An inquiry into the genesis of psychiatric conditions in early childhood, II. The Psychoanalytic Study of the Child, 2(1), 313-342. https://doi.org/10.1080/00797308.1946.11823551
- Spitz, R. A. (1947). Grief: A peril in infancy [film]. New York University Film Library.
- van IJzendoorn, M. H., Bakermans-Kranenburg, M. J., Duschinsky, R., i in. (2020). Institutionalisation and deinstitutionalisation of children 1: A systematic and integrative review of evidence regarding effects on development. The Lancet Psychiatry, 7(8), 703-720. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(19)30399-230399-2)
Zdjęcia: Isaac Quesada, Henrik Hansen, Lewis Roberts, Andy Willis, Unsplash.
