Przemoc psychiczna i emocjonalna: przykłady, formy i jak ją rozpoznać

Dorastając w środowisku dysfunkcyjnym wytwarzamy niezdrową tolerancję na przemoc psychiczną, przemoc emocjonalną i naruszanie naszych granic.

Przemoc psychiczna (emocjonalna) to powtarzające się zachowania, które naruszają godność drugiej osoby, odbierają jej poczucie bezpieczeństwa i wartości: poniżanie, wyśmiewanie, zastraszanie, szantaż emocjonalny, kontrolowanie, izolowanie, ignorowanie uczuć czy podważanie postrzegania rzeczywistości. Nie zostawia siniaków, ale jej skutki, takie jak lęk, depresja i niskie poczucie własnej wartości, mogą być równie poważne jak skutki przemocy fizycznej.

Charles L. Whitfield w swojej świetnej książce “Zadbaj o swoje wewnętrzne dziecko: Wsparcie dla DDA i DDD” przeprowadza nas przez różne niuanse skutków dorastania w środowisku dysfunkcyjnym.

Jakie jest dysfunkcyjne środowisko rodzinne? Zazwyczaj można je scharakteryzować przynajmniej jedną z poniższych cech:

• Zaniedbujące
• Maltretujące
• Niekonsekwentne
• Nieprzewidywalne
• Arbitralne
• Zaprzeczające
• Posiadające jedną lub więcej tajemnic, których należy strzec
• Zabraniające uczuć
• Zabraniające potrzeb
• Surowe (w niektórych przypadkach)
• Sporadycznie chaotyczne (w tym nastawione na kryzys)
• Ciche i sporadycznie funkcyjne

Przemoc psychiczna i przemoc emocjonalna

Charles L. Whitfield zamieszcza w swojej książce następującą listę zachowań przemocowych, które obejmują przemoc psychiczną i przemoc emocjonalną.

• Porzucenie
• Zaniedbanie
• Przemoc fizyczna (np. szarpanie, popychanie, klapsy, bicie, znęcanie się fizyczne, na tle seksualnym itd.)
• Zawstydzanie
• Upokarzanie
• Poniżanie
• Wywoływanie poczucia winy
• Krytykowanie
• Kompromitowanie
• Wyśmiewanie
• Drażnienie
• Manipulowanie
• Oszukiwanie
• Okłamywanie
• Zdradzanie
• Krzywdzenie
• Okrucieństwo
• Umniejszanie
• Onieśmielanie
• Protekcjonalne traktowanie
• Grożenie
• Zastraszanie
• Nadużywanie władzy, tyranizowanie
• Kontrolowanie
• Ograniczanie
• Nieokazywanie miłości
• Lekceważące traktowanie
• Dyskredytowanie
• Podważanie
• Wprowadzanie w błąd
• Wyrażanie dezaprobaty
• Lekceważenie uczuć, pragnień i potrzeb
• Łamanie obietnic
• Wzbudzanie fałszywej nadziei
• Niekonsekwentne, arbitralne zachowanie
• Stawianie niejasnych żądań
• Tłamszenie
• Powtarzanie:
  “Nie powinieneś czuć… (złości / smutku / żalu)”
  “Gdybyś tylko… (był lepszy lub inny)”
  “Powinieneś… (być lepszy lub inny)”

Myślę, że Charles L. Whitfield specjalnie ułożył tę listę w ten sposób, zawierając w niej bardzo szerokie spektrum zachowań. Warto podejść z otwartością do tej listy. Czytanie tej listy może powodować uczucie dyskomfortu lub chęć obrony przez dyskredytowanie czy umniejszanie “co to za przemoc, bez przesady”.

Uważaj na to, co ludzie każą Ci zapomnieć.

Muriel Rukeyser

Na przykład krytykowanie, może budzić kontrowersje. Jednak jeśli się nad tym chwilę pochylimy i wyobrazimy sobie krytykę skierowaną do dziecka i powtarzającą się regularnie, nie możemy tego nazwać inaczej jak jak po prostu przemoc psychiczna wobec dziecka. Dziecko potrzebuje wsparcia i przewodnictwa ze strony bliskich dorosłych. Krytyka nie jest wsparciem ani przewodnictwem tylko przemocą emocjonalną, nie liczeniem się z wrażliwością i kruchością emocjonalną dziecka i zadaje głębokie rany kiełkującemu poczuciu własnej wartości dziecka.

Możemy się też zastanowić nad tym, czy krytykowanie wobec dorosłej osoby jest również formą przemocy emocjonalnej? Stwierdzenie “beznadziejnie to zrobiłeś” / “za mało się postarałeś” z pewnością odebralibyśmy jako naruszające i raniące. Z kolei wyrażenie naszej opinii “wiesz, mi się to nie podoba” nie jest już krytyką, tylko naszą szczerą opinią i nie ma na celu zadać rany drugiej osobie, zatem nie jest przemocowe.

Czy krzyczenie jest przemocą psychiczną?

Na liście brakuje jeszcze krzyku. Krzyczymy po to, by obronić nasze granice, przestraszyć lub zaatakować drugą osobę. Krzyk jest ostatecznym sygnałem ostrzegawczym przed przemocą fizyczną. Jeśli idziemy sobie ulicą i ktoś na nas zacznie wrzeszczeć, bez wątpliwości uznamy taką sytuację za przemoc i prawdopodobnie po takim nieoczekiwanym i bezpodstawnym ataku będziemy musieli się chwilę pozbierać emocjonalnie do kupy. Nie ulega wątpliwości, że krzyczenie na drugą osobę, jest formą napaści na nią i jest przemocą.

Krzyczenie na innych ludzi jak najbardziej jest formą przemocy. Krzyk osoby dorosłej, która z perspektywy dziecka jest wszechmocna, wobec której dziecko jest kompletnie bezradne i uzależnione jest przerażający. Z kolei z naszej perspektywy dorosłego, jeśli często krzyczymy, jest to sygnał, że nie dbamy o nasze potrzeby i jedziemy na takich “oparach”, że nawet małe rzeczy postrzegamy w naszym systemie “walcz lub uciekaj” jako zagrażające.

Jeśli rozbrykane dziecko lub rozlane mleko, czy leżąca na podłodze skarpetka przeciąża nasz system nerwowy do tego stopnia, że wywala nam korki i zaczynamy krzyczeć, jest to dobry moment na to, żeby pochylić się nad naszymi potrzebami, naszym wewnętrznym dzieckiem i wyszarpać choćby skrawki czasu na to, żeby zadbać o siebie. Skorzystamy na tym nie tylko my sami (bo będziemy bardziej zaopiekowani i wyregulowani), ale każdy kto z nami obcuje w ciągu dnia, bo nikt nie odczuwa przyjemności z obcowaniem z osobą, która jest do tego stopnia napięta, że często musi uciekać się do krzyku.

Jeśli jesteś rodzicem i czujesz, że nie radzisz sobie ze swoimi emocjami, które wywołuje w Tobie rodzicielstwo, możesz skorzystać z , którą oferuje fundacja Dajemy Dzieciom Siłę.

W kontekście przemocy psychicznej i przemocy emocjonalnej warto również pochylić się nad negatywnymi zasadami, które funkcjonują w rodzinach dysfunkcyjnych i alkoholowych:

• Nie wyraża się uczuć
• Nie należy się złościć
• Nie wolno Ci się smucić
• Nie powinno się płakać
• Należy robić tak, jak mówię, a nie tak jak robię
• Powinno się być “grzecznym”, “miłym”, “idealnym”
• Należy unikać konfliktów (lub rozwiązywania konfliktów)
• Nie ma co myśleć i mówić; lepiej wykonywać polecenia
• Należy spisywać się dobrze w szkole, bez względu na wszystko
• Nie zadaje się pytań
• Nie wolno zdradzić rodziny
• Nie rozmawia się na temat rodziny z innymi; dochowuje się rodzinnych tajemnic
• Dzieci nie mają głosu!
• Nie powinno się dyskutować z dorosłymi
• Nie wolno się przeciwstawiać
• Trzeba zawsze dobrze wyglądać
• Rodzic ma zawsze rację – dziecko nigdy
• Trzeba zachowywać kontrolę
• Wszystko kręci się wokół picia alkoholika (o tym, jak alkohol działa na mózg, piszemy osobno) (lub zachowania osoby z problemami)
• Picie (lub inne problematyczne zachowanie np. związane z hazardem, zdradą, pracoholizmem, zakupoholizmem, nerwicą, depresją) nie jest przyczyną naszych problemów
• Należy utrzymywać status quo
• Każdy członek rodziny musi umożliwiać istnienie dysfunkcji

Najpotężniejszą bronią rodziców jest odrzucenie lub jego groźba. Ponieważ dzieci są całkowicie uzależnione od rodziców, nie mogą się przed taką groźbą obronić.

Aleksander Lowen, Narcyzm

Formy przemocy psychicznej: przykłady w związku, rodzinie i pracy

Forma przemocy	W związku	W rodzinie	W pracy
Poniżanie i krytyka	„Nikt inny by z tobą nie wytrzymał”	„Jesteś głupi, nic nie umiesz”	Ośmieszanie przy zespole
Zastraszanie i groźby	Grożenie odejściem, odebraniem dzieci	„Zobaczysz, co będzie, jak wrócę”	Groźba zwolnienia za drobiazgi
Kontrola	Sprawdzanie telefonu, decydowanie o pieniądzach	Brak prywatności, kontrola każdego kroku	Mikrozarządzanie, nadzór
Izolowanie	Zniechęcanie do spotkań z przyjaciółmi	Zakaz kontaktu z rówieśnikami	Odcinanie od informacji i spotkań
Szantaż emocjonalny	„Jeśli odejdziesz, zrobię sobie krzywdę”	„Wpędzisz mnie do grobu”	„Po tym, co dla ciebie zrobiłem…”
Gaslighting	„Przesadzasz, to się nie wydarzyło”	„Wymyślasz, nikt cię nie krzywdził”	„Nigdy tego nie mówiłem”
Karanie milczeniem	Ciche dni, ignorowanie	Wycofanie miłości za karę	Pomijanie, bojkot

Subtelne formy przemocy, takie jak gaslighting czy manipulacja, opisujemy szerzej w tekstach Czym jest subtelna przemoc psychiczna i Gaslighting w pracy. O tym, kiedy krzyk staje się przemocą, piszemy w artykule Czy krzyk to przemoc?.

Przemocowe komunikaty z dzieciństwa

Poniżej lista negatywnych, przemocowych komunikatów, często kierowanych do dziecka w rodzinie dysfunkcyjnej. Lista pochodzi z książki Charles L. Whitfield “Zadbaj o swoje wewnętrzne dziecko: Wsparcie dla DDA i DDD”.

• Wstydź się
• Jest z Tobą coś nie tak
• Żałuję, że się urodziłeś
• Twoje potrzeby nie są w porządku
• Dorośnij wreszcie
• Masz się słuchać
• Bądź mężczyzną
• Duże dzieci nie płaczą
• Bądź grzeczną dziewczynką (damą)
• Wcale się tak nie czujesz
• Nie zachowuj się tak
• Jesteś głupi (niedobry, niegrzeczny itd.)
• To Twoja wina
• Jesteś mi to winien
• Oczywiście, że Cię kocham!
• Poświęcam się dla Ciebie
• Jak możesz mi to robić?
• Przestanę Cię kochać, jeśli Ty…
• Doprowadzasz mnie do szału!
• Nigdy niczego nie osiągniesz
• To nie miało prawa boleć
• Jesteś taki samolubny
• Wpędzisz mnie do grobu
• To nieprawda
• Obiecuję (i nie dotrzymuję słowa)
• Przyprawiasz mnie o mdłości!
• Wolelibyśmy chłopca / dziewczynkę
• Ty…!

Osoby, które w dzieciństwie słyszały takie komunikaty, często noszą w sobie ich echo w dorosłości. O skutkach takiego dorastania piszemy w tekstach Emocjonalne zaniedbanie i przemoc psychiczna, Objawy DDA i DDD i w przewodniku o DDA i DDD. Pomocna może być też karta praw osobistych Charlesa Whitfielda.

Przemoc psychiczna a prawo

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej zalicza przemoc psychiczną do form przemocy domowej. Obejmuje ona m.in. zastraszanie, poniżanie, znieważanie, izolowanie, kontrolowanie, szantaż i ograniczanie kontaktów. Przemoc domowa może dotyczyć nie tylko osób mieszkających razem, ale też byłych partnerów. Uporczywe znęcanie się psychiczne jest przestępstwem (art. 207 Kodeksu karnego). Zgłoszenie może uruchomić procedurę Niebieskiej Karty. W pracy podobne zachowania mogą być mobbingiem.

Gdzie szukać pomocy?

• Niebieska Linia (Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie): 800 120 002,
• Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży: 116 111,
• Centrum Wsparcia dla Osób w Stanie Kryzysu Psychicznego: 800 70 2222,
• w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia: 112,
• ośrodek pomocy społecznej lub ośrodek interwencji kryzysowej w twojej okolicy,
• psycholog lub psychoterapeuta, o czym piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Whitfield, C. L. (2021). Zadbaj o swoje wewnętrzne dziecko. Wsparcie dla DDA i DDD. Warszawa: Feeria.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. z późn. zm.).
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, art. 207.

Zdjęcie: Daniele Levis Pelusi, Unsplash