W 1971 roku Philip Zimbardo przeprowadził jedno z najbardziej kontrowersyjnych badań w historii psychologii społecznej. Na jego podstawie twierdzi się , że nawet najspokojniejsi ludzie umieszczeni w określonych warunkach mogą szybko stać się ofiarami lub oprawcami. To główne przesłanie tego badania. Teraz po ponad pięćdziesięciu latach zastanawiamy się czy to główne przesłanie tego eksperymentu.
Eksperyment
Eksperment został przeprowadzony przez Zimbardo i jego zespół latem 1971 roku. Miał on na celu zbadać psychologiczne skutki życia w warunkach więziennych.
Uczestnikami eksperymentu w efekcie końcowym zostało 24 zdrowych fizycznie i psychicznie mężczyzn, w większości byli to studenci. Losowo przydzielono im role strażników i więźniów. W piwnicy wydziału psychologii tak przystosowano pomieszczenia aby idealnie odwzorowywały pomieszczenia więzienne. Planowo badanie miało trwać dwa tygodnie. Zakończono je już jednak po 6 dniach z uwagi na eskalację przemocy i stresu.
Już po kilkunastu godzinach strażnicy wykorzystując swoją ” władzę ” zaczęli stosować surowe, wręcz upokarzające metody wobec więźniów : ograniczanie snu, dostępu do jedzenia, wymuszanie ćwiczeń fizycznych a nawet nie pozwalano na dostęp do toalety. W efekcie tego więźniowie wykazywali objawy depresji, lęku a niektórzy nawet histerii.
Pierwotna interpretacja Zimbardo
Po zakończeniu eksperymentu Zimbardo wygłosił wnioski :
- Sytuacja może kształtować zachowanie silniej niż cechy indywidualne – ludzie umieszczeni w strukturze władzy bardzo szybko mogą przejść do stosowania przemocy.
- Rola społeczna potrafi wchłonąć jednostkę _ ludzie bardzo szybko wczuwają się w przypisane im role i zaczynają działać zgodnie z nimi
- Władza i anonimowość sprzyjają dehumanizacji – brak kontroli zewnętrznej i poczucie bezkarności mogą prowadzić do brutalności.
Wątpliwości
Od lat 2000, zaczęły pojawiać się wątpliwości co do sposobu przeprowadzenia eksperymentu.
Według późniejszym opowieściom świadków okazało się, że strażnicy byli zachęcani a nawet nakierowywani jak i kiedy stosować twarde metody wobec więźniów. Co oznacza , że ich zachowanie nie wynikało z sytuacji a z sugestii badaczy. Kolejną nieprawidłowością było to , że eksperyment nie miał grupy kontrolnej a jego procedury były zmieniane w trakcie. Uczestnicy mogli domyśleć się czego oczekuje się od nich podczas badania i grać w związku z tym odpowiednie role.
Eksperyment w świetle nowych analiz
Badanie potwierdza więc , że gdy autorytet sugeruje określony typ zachowań , ludzie częściej dostosowują się do jego oczekiwań.
Ponieważ eksperyment był krótki , niereprezentatywny i częściowo inscenizowany, nie można go traktować jako dowodu na ” naturalną skłonność ” człowieka do przemocy.
Porównanie z innymi badaniami
Warto zestawić eksperyment Zimbardo z badaniem Milgrama ( posłuszeństwo wobec autorytetu ). U Milgrama również kluczową rolę odgrywały instrukcje i autorytet badacza.Jednak tam procedura była bardziej ustandaryzowana, a wyniki powtarzalne w różnych krajach.
Z kolei badania przeprowadzone później przez Haslama i Reichera pokazały , że ludzie nie zawsze automatycznie przejmują rolę oprawców.
Wpływ eksperymentu na kulturę
Mimo kontrowersji eksperyment Zimbardo wywarł ogromny wpływ na popkulturę, edukację i debatę publiczną. Inspirował filmy, sztuki teatralne i seriale a także wykorzystywano go w dyskusjach penitencjarnych.
Dziś można powiedzieć, że eksperyment Zimbardo mówi nam mniej o naturze ludzkiej a więcej o sile kontekstu, wpływie autorytetów i efektach niejasnych granic etycznych.
Po odarciu z mitów można uważać , że mówi raczej o tym , że nie każdy w danych warunkach staje się oprawcą, ale presja władzy może drastycznie zwiększyć to ryzyko. Mówi również o tym , że brak metodologii może prowadzić do mylnych lub przesadzonych wniosków i o tym , że etyka badań to fundament a ochrona uczestników jest kluczowa nawet jeśli ogranicza realizm eksperymentu.
Bibliografia
- Le Texier T ( 2022 ) Stanfordzki eksperyment więzienny prawda i mity.
- Haney C , Masjach C & zimbardo P.G ( 2000 ) Refleksje nad Stanfordzkim eksperymentem więziennym geneza , przemiany, konsekwencje.
