Pułapki zakupoholizmu, które cię drogo kosztują: #1 kupowanie iluzji
Kto z nas nie miał chociaż raz postanowienia w stylu “nie będę już tyle kupować”, “skończę z kompulsywnymi, bezsensownymi zakupami”, “nie kupię nowej szminki póki, nie zużyję tych co mam”, “jedno kupuję, jedno oddaję”, “będę więcej oszczędzać” i tak dalej. Nie znam wiele osób, które faktycznie te postanowienia przekuły w codzienną rzeczywistość. Nie dlatego, że brakuje im siły woli. Nie dlatego, że są niezdyscyplinowane. Co to, to nie.
Postanowienia tego typu są super, zazwyczaj jednak podejmujemy je w kompletnej izolacji wobec krajobrazu emocjonalnego czy krajobrazu przekonań w jakim żyjemy. Postanowienia w ten sposób sformułowane to tak naprawdę życzenia, kierunek w jakim chcielibyśmy podążać. Nie jest to jednak w żadnym wypadku mapa. Żeby móc nakreślić mapę, co więcej, żeby na tej mapie wytyczyć sobie trasę musimy się rozeznać w tym gdzie jesteśmy i co nas otacza. Dlaczego kupujemy? Skąd się biorą te kompulsywne zakupy? Jak te rzeczy trafiły do Twojego domu? W jaki sposób pieniądze wyciekły z Twojego konta? Co tak naprawdę chciałam kupić? Co obiecywał mi ten produkt? Dlaczego się na niego zdecydowałam?
Zastanawiając się nad tymi sprawami i poznając swój własny krajobraz emocji i przekonań, który warunkuje moje kompulsywne zakupy udało mi się zdefiniować kilka pułapek zakupoholizmu, które wyciągają kasę z portfela. Dziś skupię się na pierwszej pułapce – kupowaniu iluzji poczucia własnej wartości.
Czym jest pułapka kupowania iluzji? To kupowanie rzeczy, zwłaszcza kosmetyków i ubrań, w nadziei, że dadzą nam pewność siebie, atrakcyjność czy poczucie własnej wartości. Marketing sprzedaje emocje i stany, ale przedmiot może co najwyżej na chwilę poprawić nastrój. Gdy efekt mija, pojawia się rozczarowanie i ochota na kolejny zakup, co napędza błędne koło. Badania pokazują, że kompulsywne kupowanie dotyczy około 5% dorosłych i częściej wiąże się z próbą poprawienia obrazu siebie. Pewność siebie budujemy w relacjach ze sobą i z innymi, a nie w sklepie.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
W skrócie
- Żaden produkt nie podniesie trwale poczucia własnej wartości.
- Kupowanie dla poprawy nastroju daje krótką ulgę i napędza kolejne zakupy.
- Kompulsywne kupowanie dotyczy ok. 5% dorosłych.
- Pomaga zatrzymanie się przed zakupem i pytanie, czego naprawdę potrzebuję.
Pułapka #1 – Kupujesz iluzję poczucia własnej wartości
Nie, ta szminka nie sprawi, że poczujesz się bardziej wartościowa, piękna i zmysłowa. Nie podniesie Twojego poczucia własnej wartości i nie zamieni Cię w Influencerkę z Instagrama. Przynajmniej nie bardziej niż 5 szminek w delikatnie innym odcieniu lub innej firmy, które masz już w domu.
To samo dotyczy większości produktów adresowanych do kobiet, zwłaszcza z branży beauty.
Jeśli jesteś w sklepie i trzymasz w ręce kolejny produkt, mający Cię w jakiś sposób upiększyć, wygładzić, nawilżyć, odmłodzić, rozświetlić, ozdobić, pokolorować, powiększyć lub wyszczuplić, a posiadasz w domu całą szafę podobnych produktów, które Cię rozczarowały… Zastanów się, co tak naprawdę chcesz kupić.
Skoro inne, podobne produkty, które składujesz w swoim mieszkaniu, nie spełniły oczekiwań, nie dotrzymały obietnicy z powodu której je kupiłaś… może ta obietnica to iluzja i kłamstwo. Kolejna szminka, nawet wściekle czerwona, nie da Ci pewności siebie. Skończmy z tym szaleństwem oczekiwania innych rezultatów z tych samych działań.
Pewność siebie, poczucie własnej wartości – to są stany do których wiele z nas dąży, a niektórzy się nimi cieszą na co dzień. Są to stany wewnętrzne i wynikają z wewnętrznej spójności. W dużej mierze nie zależą od zewnętrznych czynników. Znasz z pewnością osoby, które charakteryzują się pewnością siebie i wysokim poczuciem własnej wartości “pomimo” zewnętrznych cech, będących powszechnym źródłem kompleksów jak: grubość, chudość, wysoki wzrost, niski wzrost, łysość, włochatość itd. Są po prostu sobą. Nie ma człowieka bez wad. Nawet gdy Ty widzisz kogoś jako ideał, ktoś inny zobaczy w nim pełen zestaw wad. Różnimy się, naprawdę.
Z czego wynika pewność siebie?
Pewność siebie i poczucie własnej wartości wynikają z poukładania swojej własnej historii życiowej, znajomości swoich wad i zalet, znajomości swojego potencjału i możliwości, znajomości swoich wartości. Wynikają również z pełnej akceptacji dla swojej drogi życiowej, którą przeszliśmy i tego kim teraz jesteśmy i gdzie jesteśmy. Poczucie własnej wartości to kochanie siebie samego i otaczanie troską i opieką jak własne dziecko. Wynika również ze świadomości, że są w naszym otoczeniu i zawsze będą, osoby, które są do nas życzliwie nastawione i które kochają nas pomimo naszych zalet i wad, a nie z ich powodu.
Żaden przedmiot, żaden kosmetyk nie jest w stanie spełnić obietnicy podniesienia poczucia własnej wartości ani zwiększenia pewności siebie. Jedyne co może zaoferować to krótką iluzję bycia kimś innym. Upodobnienia się do osób, które wydaje nam się, że posiadają pewność siebie i wysokie poczucie własnej wartości. Gdy dym opadnie, światła zgasną, okazuje się, że jednak dalej jesteśmy sobą. Czeka nas rozczarowanie, które schowamy gdzies w szufladzie w łazience i wyruszymy do galerii handlowej na poszukiwania kolejnego produktu.
Co mówią badania o zakupoholizmie?
Metaanaliza Aniko Maraz, Marka Griffithsa i Zsolta Demetrovicsa (2016) oszacowała, że kompulsywne kupowanie dotyczy około 5% dorosłych. Helga Dittmar (2005) pokazała, że skłonność do kompulsywnych zakupów silnie wiąże się z wartościami materialistycznymi, czyli przekonaniem, że posiadanie rzeczy przynosi szczęście i sukces, oraz z kupowaniem po to, by zbliżyć się do „idealnego ja”. To dokładnie ta pułapka: kupujemy nie przedmiot, tylko obietnicę, że staniemy się kimś innym.
| Zakup z potrzeby | Zakup z emocji |
|---|---|
| Wiem, do czego użyję tej rzeczy | Liczę, że poczuję się lepsza, piękniejsza, pewniejsza |
| Kupuję, gdy poprzednia się skończyła | Mam w domu kilka podobnych rzeczy |
| Decyzja jest spokojna i przemyślana | Czuję napięcie i muszę kupić teraz |
| Po zakupie czuję zadowolenie | Po zakupie czuję pustkę lub poczucie winy |
Czy w takim razie produkty beauty są złe?
Oczywiście nie są złe. Celem mojego postu było naświetlenie pułapki zakupoholizmu, która pcha nas do nadmiarowych i niepotrzebnych zakupów, które kończą się rozczarowaniem. Ważne jest, żeby pamiętać czym tak naprawdę są produkty, które kupujemy i co tak naprawdę możemy oczekiwać po ich zakupie.
Marketing bardzo chętnie skupia się na sprzedaży emocji i stanów jednak siła oddziaływania rzeczy nie sięga tak daleko. Na emocje i stany emocjonalne wpływają nasze relacje z sobą i z innymi ludźmi. To jest domena ludzi, nie rzeczy.
Kosmetyki mogą nas nawilżyć, mogą pokolorować nasze usta czy oczy, niektóre być może nawet mogą stworzyć wrażenie odmłodzenia przez poprawę napięcia skóry lub jej rozświetlenie. Mogą służyć do zabawy, mogą służyć do autoekspresji, podkreślenia piękna, mogą służyć do pielęgnacji itd.
Nie służą natomiast do podnoszenia pewności siebie, sprawiania, że będziemy godni miłości czy szacunku, zwiększenia naszego statusu społecznego, uczynienia z nas osób wpływowych, uleczenia naszej relacji z samym sobą, poprawy naszego poczucia własnej wartości.
Jeśli jakiś produkt to obiecuje lub Ty sobie wyobrażasz, że to otrzymasz za pomocą tego produktu, jest to iluzja i kłamstwo. Będzie Cię to kosztować czasem pracy, który wymienisz na dany produkt, bólem rozczarowania oraz zapchanymi szafkami w domu :).
Szminek czy kremów do twarzy człowiek potrzebuje ograniczoną ilość, jednak miłości czy poczucia własnej wartości – nieograniczoną. Żaden produkt nie zaspokoi tych potrzeb, trzymając nas w błędnym kole zakupoholizmu, czyli naiwnej nadziei, że tym razem będzie inaczej ;-).
Jak przerwać impuls zakupowy?
- Odczekaj 24-48 godzin przed zakupem rzeczy, która nie jest niezbędna.
- Zapytaj siebie: co tak naprawdę chcę poczuć dzięki temu produktowi?
- Sprawdź, co już masz w szafce lub szafie, zanim kupisz kolejną rzecz.
- Usuń aplikacje sklepów i wypisz się z newsletterów, które podsuwają okazje.
- Znajdź inny sposób na trudne emocje, np. rozmowę, spacer czy ruch.
O tym, jak treści i reklamy uruchamiają nasz układ nagrody, piszemy w tekście Pętla dopaminowa, czyli jak uzależniają treści cyfrowe, o życiu z mniejszą liczbą rzeczy w artykule Pozbyłam się 80% zabawek z pokoju dzieci, a o przekonaniu, że nie jesteśmy wystarczająco dobre, w tekście Nie jestem wystarczająco dobra. Tak. I co z tego?. Więcej o regulacji emocji znajdziesz w przewodniku po zarządzaniu emocjami.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Warto porozmawiać z psychologiem lub psychoterapeutą, gdy zakupy wymykają się spod kontroli mimo prób ograniczenia, prowadzą do długów, kłótni z bliskimi lub ukrywania wydatków, gdy kupujesz głównie po to, by poradzić sobie ze smutkiem, stresem czy pustką, albo czujesz silne poczucie winy po zakupach. Kompulsywne kupowanie często towarzyszy depresji i zaburzeniom lękowym i dobrze reaguje na terapię poznawczo-behawioralną. O formach wsparcia piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest zakupoholizm?
To kompulsywne kupowanie, czyli trudność w kontrolowaniu chęci zakupów mimo negatywnych skutków, np. finansowych czy w relacjach. Szacuje się, że dotyczy około 5% dorosłych.
Dlaczego kupujemy, gdy jest nam źle?
Bo zakup daje szybką, krótkotrwałą poprawę nastroju i poczucie kontroli. Gdy efekt mija, wracają trudne emocje, często z dodatkowym poczuciem winy, co napędza kolejne zakupy.
Czy kosmetyki mogą podnieść pewność siebie?
Mogą sprawić przyjemność i pomóc w wyrażaniu siebie, ale nie zbudują trwałej pewności siebie ani poczucia własnej wartości. Te wynikają z relacji ze sobą i z innymi.
Jak przestać kupować pod wpływem emocji?
Odczekaj przed zakupem, nazwij emocję, która za nim stoi, sprawdź, co już masz, ogranicz kontakt z reklamami i poszukaj innych sposobów na poprawę nastroju.
Kiedy zakupy stają się problemem?
Gdy trudno je kontrolować, prowadzą do długów, kłótni lub ukrywania wydatków, zajmują dużo myśli albo służą głównie do radzenia sobie z trudnymi emocjami.
Źródła
- Maraz, A., Griffiths, M. D., Demetrovics, Z. (2016). The prevalence of compulsive buying: A meta-analysis. Addiction, 111(3), 408-419. https://doi.org/10.1111/add.13223
- Dittmar, H. (2005). Compulsive buying, a growing concern? An examination of gender, age, and endorsement of materialistic values as predictors. British Journal of Psychology, 96(4), 467-491. https://doi.org/10.1348/000712605X53533