Czasami zastanawiamy się dlaczego unikamy ryzyka, boimy się porażki czy mamy przekonanie, że należy być twardym i nie pokazywać emocji. Okazuje się, że mogą to być nie tylko nasze przekonania, lecz także tzw. dziedzictwo emocjonalne naszej rodziny. Obecnie coraz częściej zwraca uwagę na to, że tożsamość człowieka nie rozwija się w próżni, lecz kształtuje się na fundamencie przekonań, wartości i narracji rodzinnych przekazywanych z pokolenia na pokolenie.
Czym są przekonania transgeneracyjne?
Przekonania transgeneracyjne są to nieuświadomione lub częściowo uświadomione wzorce myślenia, reagowania i wartości, które są przekazywane w rodzinie z pokolenia na pokolenie. Nie muszą być one wypowiadane wprost – często są „czytelne” w zachowaniach, decyzjach, milczeniu lub tabu.
Dotyczą różnych obszarów życia: roli kobiety i mężczyzny w rodzinie, stosunku do pracy i pieniędzy, emocji, relacji. Mimo, że mogą się wydawać niewinne, mają realny wpływ na nasze wybory, poczucie wartości, a także styl przywiązania w relacjach z innymi.
Psychologia narracyjna: jesteśmy historią, którą sobie opowiadamy
Według Jerome’a BruneraJak – jednego z ojców psychologii narracyjnej – tożsamość jest opowieścią, którą tworzymy na temat siebie. Nie powstaje ona samodzielnie. Jest tworzona na podstawie tego, co mówią nam rodzice, dziadkowie, szkoła, społeczeństwo.
Kiedy przekonania pomagają, a kiedy ograniczają?
Pomocne przekonania:
- „Jesteśmy silni – razem damy radę”
- „Miłość to coś, o co się dba każdego dnia”
- „Masz prawo mieć swoje zdanie”
Takie przekonania wzmacniają poczucie bezpieczeństwa, autonomii i sprawczości. Pomagają budować stabilną tożsamość i zdrowe relacje.
Ograniczające przekonania:
- „Rodzina to świętość – nawet kosztem siebie”
- „Lepiej nie ufać ludziom – wtedy nie cierpisz”
- „Uczucia są słabością – trzeba być twardym”
Te przekonania mogą prowadzić do braku asertywności, wypierania emocji, trudności w budowaniu relacji, a nawet depresji i zaburzeń lękowych.
Przykład: „W naszej rodzinie kobiety są silne i same sobie radzą”
Brzmi pozytywnie? Niekoniecznie. Jeśli za tą „siłą” kryje się brak prawa do proszenia o pomoc, tłumienie emocji i przekonanie, że „muszę wszystko udźwignąć sama”, może prowadzić do przemęczenia, samotności i wypalenia emocjonalnego. Zjawisko takie określane jest jako dziedziczoną samotność emocjonalną – kiedy dzieci (a później dorośli) uczą się, że potrzeby emocjonalne są nieważne albo obciążające dla innych.
Dziedziczenie traumy i jej wpływ na tożsamość
Doświadczenia poprzednich pokoleń, takie jak wojna, przemoc, bieda – mogą zostawić trwały ślad w psychice potomków, nawet jeśli nigdy nie było o tym mówione.
Badania nad dziedziczeniem traumy (Yehuda, 2015) pokazują, że trauma może wpływać na układ nerwowy i gospodarkę hormonalną kolejnych pokoleń. Przekonania typu:
- „nie okazuj słabości”,
- „nie mów, co czujesz”,
- „świat jest niebezpieczny”
mogą być dziedziczone nie tylko psychologicznie, ale również epigenetycznie – jako zmiany w ekspresji genów pod wpływem doświadczeń poprzednich pokoleń.
Jak odzyskać sprawczość? Rozpoznanie i zmiana przekonań
Nie wszystkie przekonania rodzinne muszą z nami zostać. Świadomość to pierwszy krok. Pomocne pytania to:
- Czy to przekonanie mi służy, czy mnie ogranicza?
- Skąd ono się wzięło? Czy jest moje, czy „odziedziczone”?
- Jakie nowe przekonanie chciał(a)bym w sobie rozwinąć?
Praca z przekonaniami często wymaga refleksji, autorefleksji i czasu. Pomocna może być psychoterapia systemowa lub psychoterapia narracyjna, które pomagają zrozumieć wpływ systemu rodzinnego i własnej historii na teraźniejszość.
Podsumowanie
Tożsamość składa się nie tylko z naszych własnych doświadczeń, lecz również z przekonań, historii i emocji niesionych przez pokolenia. Niektóre z nich są naszym skarbem i źródłem siły, inne mogą być ciężarem, który nieświadomie powielamy. Dopiero, gdy je rozpoznamy, możemy świadomie wybrać, kim chcemy być naprawdę.
Bibliografia
Schier, K. (2013). Dorosłe dzieci emocjonalnie niedostępnych rodziców. Gdańsk: GWP.
Stawicka, M. (2021). Psychologia przekonań rodzinnych i ich wpływ na tożsamość jednostki. Psychoterapia, 4(207), 45–57.
Yehuda, R. (2015). Intergenerational transmission of trauma effects: Putative role of epigenetic mechanisms. World Psychiatry, 14(3), 243–257.
