Stres obecny jest w życiu każdego człowieka, zarówno dorosłego, jak i dziecka. Dzieci ze względu na rozwijający się układ nerwowy i niedojrzałe mechanizmy radzenia sobie, są bardzo podatne na jego skutki. Czy wobec tego stres zaznany w dzieciństwie pozostaje w człowieku na całe życie?
Stres u dzieci
Psychika dziecka działa inaczej niż u osoby dorosłej. Reakcje emocjonalne są u nich często dużo bardziej intensywne. To co dla dorosłych jest błahe, jak np. kłótnia z koleżanką, zła ocena z klasówki – dla dziecka może być źródłem lęku.
Stres u dzieci może mieć wiele podłoży: przeciążenie obowiązkami, presja ocen, przemoc rówieśnicza, konflikty rodzinne czy niestabilna sytuacja domowa. Długotrwałe narażenie na trudne emocje, może doprowadzić do przewlekłego stresu, który jest dla dzieci bardzo niebezpieczny.
Wpływ stresu na mózg dziecka
Dzieciństwo to czas, w którym organizm dziecka intensywnie się rozwija. Również w mózgu zachodzi wiele przemian. Zwłaszcza wśród struktur odpowiadających za regulację emocji, pamięć, zachowanie. Przewlekły stres może zaburzyć ten rozwój.
Neurobiolodzy odkryli, że długotrwałe utrzymywanie podwyższonego stężenia kortyzolu (hormon odpowiedzialny za stres) może prowadzić do: większej podatności na lęk i depresję, nadmiernej reaktywności emocjonalnej, osłabienia koncentracji i pamięci oraz trudności w budowaniu relacji. W przypadku, gdy dziecko długo pozostaje w takim stanie, jego mózg odbiera świat jako niebezpieczny.
Ślad dzieciństwa w dorosłym życiu
Nasze doświadczenia z dzieciństwa mają ogromny wpływ na osobowość, styl przywiązania oraz odporność psychiczną. Jeżeli w życiu dziecka występował chroniczny stres, zaniedbanie lub przemoc, w przyszłości może mieć ono trudności z nawiązywaniem relacji, radzeniem sobie w trudnych sytuacjach, poczuciem własnej wartości.
W 2019 roku zostały przeprowadzone polskie badania, z których wynika, że w przypadku gdy dziecko doświadczało stresu związanego z przemocą, rozwodem rodziców, czy też brakiem bezpieczeństwa emocjonalnego – w dorosłym życiu często doświadcza ono objawów depresji, problemów z tożsamością i stanów lękowych.
Istotny jest fakt, że nie tylko mocno traumatyczne wydarzenia, takie jak śmierć bliskiej osoby czy wypadek, odbijają się na dziecięcej psychice. Również na pozór błahe zdarzenia, ale trwający przez długi czas pozostawiają ślad. Określa się je jako traumatyzację codzienną – są to sytuacje, w których dziecko żyje w stałym napięciu, takie jak wyśmiewanie przez rówieśników, brak akceptacji, surowe wychowanie.
Dzieci w ten sposób uczą się, aby nie ufać „światu”, co w przyszłości skutkuje wchodzeniem w relacje z lękiem i nadmierną kontrolą. Nie posiadają odpowiednich wzorców radzenia sobie ze stresem, natomiast ich psychika często działa, tak jakby stale była w zagrożeniu, mimo że realnie taka sytuacja nie ma miejsca.
Szansa na życie bez traum
Dziecięcy stres nie zawsze musi determinować dorosłe życie. Bardzo istotne jest wsparcie dorosłych – rodziców, dziadków, opiekunów, nauczycieli. Potrafią oni pomóc dziecku nazywać i regulować jego emocje.
Aby zapobiegać skutkom stresu , dziecko powinno być otoczone bezpieczną więzią. Nazywamy tak relację, w której dziecko czuje się kochane, akceptowane i rozumiane. Udział nawet jednej takiej osoby w życiu dziecka, może sprawić, że będzie ono mniej podatne na skutki stresu w dorosłym życiu.
Jak pomagać dziecku?
- Nazywaj uczucia – dziecko powinno znać pozytywne i negatywne emocje oraz wiedzieć, że wszystkie one są ważne i mają prawo się pojawiać.
- Reaguj na sygnały – ból brzucha, wycofanie, problemy ze snem to tylko niektóre z symptomów, które mogą świadczyć o stresie. Nie należy lekceważyć tych objawów.
- Okaż wsparcie – dziecko nie oczekuje rad, potrzebuje wsparcia. Zapewnienie, że jest się razem z nim w trudnej sytuacji i rozumie się je daje dziecku poczucie bezpieczeństwa.
- Nie bój się szukać pomocy – długotrwały stres może odbić się na życiu dziecka w przyszłości, dlatego lepiej reagować gdy tylko pojawią się ku temu przesłanki. Warto udać się do psychologa lub pedagoga szkolnego.
Podsumowanie
Dziecko nie jest „małym dorosłym” – przeżywa lepsze i gorsze chwile. Nie możemy ignorować, gdy widzimy że zmaga się z napięciem. Tylko dzięki wsparciu, wysłuchaniu i zrozumieniu, możemy je ustrzec przed skutkami stresu w przyszłości.
Bibliografia
Jarosz, E. (2017). Dziecko jako ofiara przemocy emocjonalnej i stresu. Wydawnictwo naukowe PWN.
Ogińska-Bulik, N. (2019). Trauma a rozwój osobisty. Psychologiczne skutki doświadczeń stresowych z dzieciństwa. Wydawnictwo Akademickie Żak.
Srebnicki, T. (2020). Psychologia wychowawcza dzieci i młodzieży. PZWL.
https://www.multilac.pl/wp-content/uploads/2023/09/stres-u-dzieci-scaled.webp
