Emocje to jeden z kluczowych obszarów funkcjonowania psychicznego człowieka. Choć w języku potocznym pojęcia takie jak „reakcja emocjonalna” i „stan emocjonalny” bywają używane zamiennie, w psychologii różnią się one istotnie. Rozróżnienie tych dwóch poziomów ma znaczenie zarówno dla zrozumienia procesów regulacji emocji, jak i dla praktyki terapeutycznej oraz samorozwoju.
Reakcja emocjonalna – impuls i natychmiastowość
Reakcja emocjonalna to szybka, automatyczna odpowiedź organizmu na określony bodziec. Ma charakter fizjologiczny, poznawczy i behawioralny. Może przejawiać się przyspieszeniem akcji serca, napięciem mięśni, gwałtowną myślą czy impulsem do działania. Reakcje emocjonalne mają charakter krótkotrwały, są zakorzenione ewolucyjnie i pełnią funkcję adaptacyjną (Ekman, 2016).
Przykładem może być uczucie lęku w sytuacji nagłego hałasu, ponieważ serce przyspiesza, ciało napina się, pojawia się gotowość do ucieczki. Tego typu odpowiedź pojawia się, zanim zdążymy ją w pełni świadomie zinterpretować.
Stan emocjonalny – utrzymujący się klimat wewnętrzny
Stan emocjonalny to bardziej trwały, rozciągnięty w czasie nastrój czy klimat emocjonalny, który może wpływać na percepcję rzeczywistości i zachowanie. W odróżnieniu od reakcji, która jest gwałtowna i chwilowa, stan emocjonalny jest efektem utrwalonych schematów poznawczo-emocjonalnych, powtarzających się interpretacji oraz procesów pamięciowych (Frijda, 2005).
Aby to dobrze zilustrować można powiedzieć, że reakcja emocjonalna to iskra, natomiast stan emocjonalny to ogień, który może tlić się długo po zadziałaniu bodźca. Przykładem jest utrzymujący się stan lękowy po serii stresujących wydarzeń, który wpływa na ogólną percepcję świata i podatność na kolejne reakcje emocjonalne.
Poziomy przetwarzania emocji
Badacze wskazują, że emocje przetwarzane są na różnych poziomach – od automatycznego, nieświadomego, po bardziej refleksyjny i świadomy (Kochańska, 2019).
- Poziom reaktywny (pierwotny), czyli szybkie, niekontrolowane reakcje na bodźce.
- Poziom integracyjny zachodzi, gdy pojawia się interpretacja i nadawanie znaczenia emocjom.
- Poziom refleksyjny, jest wtedy gdy jednostka świadomie reguluje emocje, analizuje ich źródła i konsekwencje.
Rozróżnienie reakcji od stanu emocjonalnego pomaga lepiej zrozumieć, dlaczego pewne emocje są krótkotrwałe, a inne stają się trwałym tłem psychiki. Praca nad emocjami polega często na rozpoznawaniu, kiedy mamy do czynienia z impulsem, a kiedy ze stanem, który wymaga dłuższej refleksji i regulacji.
Znaczenie w psychoterapii i rozwoju osobistym
Świadomość różnicy między reakcją a stanem emocjonalnym pozwala lepiej zarządzać emocjami. W terapii poznawczo-behawioralnej kładzie się nacisk na identyfikację myśli i schematów podtrzymujących dany stan emocjonalny (Beck, 2012). Z kolei podejścia humanistyczne i egzystencjalne akcentują znaczenie akceptacji przeżywanych emocji i pogłębiania samoświadomości.
W codziennym życiu refleksja nad tym, czy przeżywam jedynie chwilową reakcję, czy też długotrwały stan, pomaga uniknąć pochopnych decyzji i lepiej zadbać o równowagę emocjonalną.
Podsumowanie
Reakcja emocjonalna i stan emocjonalny różnią się dynamiką, czasem trwania oraz poziomem przetwarzania. Reakcja jest impulsem, czyli szybkim błyskiem emocji. Stan emocjonalny to długotrwałe tło, które wpływa na percepcję i zachowania człowieka. Rozróżnienie tych dwóch aspektów oraz praca na różnych poziomach przetwarzania emocji może wspierać rozwój emocjonalny i poprawiać jakość relacji z samym sobą i z innymi.
Bibliografia
- Beck, J. (2012). Terapia poznawczo-behawioralna. Podstawy i rozwój. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Ekman, P. (2016). Emocje ujawnione (tłum. B. Jóźwiak). Kraków: Wydawnictwo Laurum.
- Frijda, N. H. (2005). Emocje. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
- Kochańska, M. (2019). Regulacja emocji – ujęcie poznawczo-behawioralne. Psychoterapia, 4(191), 5–18.
