Różnice między nauką a doktryną: jak rozpoznać sektę i pseudonaukę?

Jaka jest różnica między nauką, a doktryną? Jednym wyda się ona oczywista, a innym niejasna. Bardzo zgrabnego rozróżnienia dokonał Marian Mazur w swojej książce „Cybernetyka a charakter”. Wypunktowane 16 różnic jest w mojej opinii bardzo celne i zgrabnie ujęte.

Czym nauka różni się od doktryny? Nauka stara się opisać świat takim, jaki jest, i zmienia poglądy, gdy pojawiają się nowe dowody. Doktryna opisuje świat taki, jaki powinien być, i odrzuca dowody, które jej nie pasują. Nauka ma wątpliwości i ceni krytykę, doktryna zna „prawdę” od początku i traktuje krytyków jak wrogów. Te różnice, opisane przez polskiego cybernetyka Mariana Mazura, pomagają rozpoznać sekty, pseudoekspertów i pseudonaukowe teorie, które tylko udają naukowość.

Poniższa lista cech doktryny może służyć również jako sprawne narzędzie do zdemaskowania faktu, że mamy do czynienia z sektą lub pseudoekspertem, który zasłania się teoriami noszącymi znamiona naukowości.

Większość sekt i pseudoekspertów opiera się na jakiejś doktrynie, krzewiąc ją jako prawdę objawioną. Nie każda doktryna służy jakiejś sekcie, jednak każda sekta opiera się na jakiejś doktrynie.

Drogowskaz po teoriach i poglądach

Poniższe rozróżnienie między tym co jest nauką, a co doktryną zaoferowane przez inżyniera Mariana Mazura może się okazać całkiem przydatne jako drogowskaz w “menu” poglądów jakie otwiera się przed nami gdy wkraczamy w świat różnorakich ekspertów online ;-).

Nauka	Doktryna
Stara się opisać rzeczywistość, taką jaka jest	Stara się opisać rzeczywistość, taką jaka powinna być
Stara się dopasować poglądy do rzeczywistości	Stara się dopasować rzeczywistość do poglądów
Gdy znajdzie niezgodność między poglądami a dowodami odrzuca poglądy	Gdy znajdzie niezgodność między poglądami a dowodami odrzuca dowody
Zawód, do którego czuje się zamiłowanie	Misja, do której czuje się posłannictwo
Szuka „prawdy” i martwi się trudnościami w jej znajdowaniu	Zna „prawdę” od początku i cieszy się jej zupełnością
Ma mnóstwo wątpliwości, czy jest „prawdą” to, co mówi nauka	Nie ma wątpliwości, że jest „prawdą” to, co mówi doktryna
Uważa, że jej ustalenia są bardzo nietrwałe	Uważa, że jej “prawdy” są wieczne
Uwydatnia różnice między nauką, a doktryną	Zaciera różnice między nauką, a doktryną
Nie chce, żeby jej przypisywano doktrynerstwo	Chce, żeby jej przypisywano naukowość
Unika nawet pozorów doktrynerstwa	Zabiega choćby o pozory naukowości
Stara się obalać istniejące poglądy	Stara się przeciwdziałać obalaniu poglądów istniejących w doktrynie
Popiera krytykujących naukę	Zwalcza krytykujących doktrynę
Uważa twórcę odmiennych idei za nowatora	Uważa twórcę odmiennych idei za wroga
Uważa za postęp, gdy ktoś oderwie się od poglądów obowiązujących w nauce	Uważa za zdradę, gdy ktoś oderwie się od poglądów obowiązujących w doktrynie
Uważa, że jeżeli coś jest nowe, to jest wartościowe dla nauki, a wobec tego zasługuje na zainteresowanie	Uważa, że jeżeli coś jest nowe, to jest szkodliwe dla doktryny, a wobec tego zasługuje na potępienie
Jest dumna z tego, że w nauce tak krótkim czasie tak wiele się zmieniło	Jest dumna z tego, że w doktrynie w ciągu tak długiego czasu nic się nie zmieniło

Popularyzacja pseudonaukowych teorii

W dzisiejszych czasach internet i social media sprzyjają popularyzacji pseudonaukowych podejść. Mimo wyraźnego oderwania od nauki, a czasem nawet rzeczywistości (np. teoria płaskiej Ziemi), potrafią zbierać zaskakująco dużo wyznawców.

Niekiedy wiara w te teorie niesie konsekwencje społeczne, które dotykają wszystkich członków społeczeństwa, a nie tylko wyznawców danej doktryny. Najmocniejszym przykładem jest prawdopodobnie ruch antyszczepionkowy. Niezaszczepienie własnego dziecka to nie tylko narażanie jego zdrowia, ale również zdrowia całej populacji.

Ludzie bali się szczepień od kiedy je wynaleziono i od kiedy je wynaleziono krzewiciele teorii publikowali teksty i ulotki o ich szkodliwości, próbując poszerzyć grono “wyznawców” swoich antynaukowych teorii.

Naukowo udowodniona skuteczność szczepień ochronnych doprowadziła do ich powszechności mimo lęku ludzi przed tymi preparatami. Nauce zawdzięczamy drastyczną poprawę zdrowia publicznego, w tym całkowitego wyeliminowania zachorowań np. na ospę.

Poniżej przykład publikacji antyszczepionkowej z 1904 roku.

Jak myślenie płata nam figle, opisujemy w przewodniku po zniekształceniach poznawczych, dlaczego ulegamy wpływowi innych, w tekście Dlaczego ulegamy manipulacji, a o innej klasyfikacji Mazura w artykule Problemy poznawcze i decyzyjne.

Kiedy szukać pomocy specjalisty?

Jeśli ty lub ktoś bliski jest w grupie, która kontroluje życie, odcina od rodziny, wymaga coraz większych poświęceń albo straszy konsekwencjami odejścia, warto porozmawiać z psychologiem lub psychoterapeutą. Pomoc jest ważna także po wyjściu z takiej grupy, bo często zostawia ona lęk, poczucie winy i trudność w zaufaniu sobie. W sytuacji zagrożenia dzwoń pod 112, a w kryzysie do Centrum Wsparcia (800 70 2222). O formach wsparcia piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Mazur, M. (1976). Cybernetyka a charakter. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Zdjęcie: Lance Asper, Unsplash.