Jaka jest różnica między nauką, a doktryną? Jednym wyda się ona oczywista, a innym niejasna. Bardzo zgrabnego rozróżnienia dokonał Marian Mazur w swojej książce „Cybernetyka, a charakter„. Wypunktowane 16 różnic jest w mojej opinii bardzo celne i zgrabnie ujęte.
Poniższa lista cech doktryny może służyć również jako sprawne narzędzie do zdemaskowania faktu, że mamy do czynienia z sektą lub pseudo ekspertem, który zasłania się teoriami noszącymi znamiona naukowości.
Większość sekt i pseudo ekspertów opiera się na jakiejś doktrynie, krzewiąc ją jako prawdę objawioną. Nie każda doktryna służy jakiejś sekcie, jednak każda sekta opiera się na jakiejś doktrynie.
Drogowskaz po teoriach i poglądach
Poniższe rozróżnienie między tym co jest nauką, a co doktryną zaoferowane przez inżyniera Mariana Mazura może się okazać całkiem przydatne jako drogowskaz w „menu” poglądów jakie otwiera się przed nami gdy wkraczamy w świat różnorakich ekspertów online ;-).
| Nauka | Doktryna |
| Stara się opisać rzeczywistość, taką jaka jest | Stara się opisać rzeczywistość, taką jaka powinna być |
| Stara się dopasować poglądy do rzeczywistości | Stara się dopasować rzeczywistość do poglądów |
| Gdy znajdzie niezgodność między poglądami a dowodami odrzuca poglądy | Gdy znajdzie niezgodność między poglądami a dowodami odrzuca dowody |
| Zawód, do którego czuje się zamiłowanie | Misja, do której czuje się posłannictwo |
| Szuka „prawdy” i martwi się trudnościami w jej znajdowaniu | Zna „prawdę” od początku i cieszy się jej zupełnością |
| Ma mnóstwo wątpliwości, czy jest „prawdą” to, co mówi nauka | Nie ma wątpliwości, że jest „prawdą” to, co mówi doktryna |
| Uważa, że jej ustalenia są bardzo nietrwałe | Uważa, że jej „prawdy” są wieczne |
| Uwydatnia różnice między nauką, a doktryną | Zaciera różnice między nauką, a doktryną |
| Nie chce, żeby jej przypisywano doktrynerstwo | Chce, żeby jej przypisywano naukowość |
| Unika nawet pozorów doktrynerstwa | Zabiega choćby o pozory naukowości |
| Stara się obalać istniejące poglądy | Stara się przeciwdziałać obalaniu poglądów istniejących w doktrynie |
| Popiera krytykujących naukę | Zwalcza krytykujących doktrynę |
| Uważa twórcę odmiennych idei za nowatora | Uważa twórcę odmiennych idei za wroga |
| Uważa za postęp, gdy ktoś oderwie się od poglądów obowiązujących w nauce | Uważa za zdradę, gdy ktoś oderwie się od poglądów obowiązujących w doktrynie |
| Uważa, że jeżeli coś jest nowe, to jest wartościowe dla nauki, a wobec tego nie zasługuje na zainteresowanie | Uważa, że jeżeli coś jest nowe, to jest szkodliwe dla doktryny, a wobec tego zasługuje na potępienie |
| Jest dumna z tego, że w nauce tak krótkim czasie tak wiele się zmieniło | Jest dumna z tego, że w doktrynie w ciągu tak długiego czasu nic się nie zmieniło |
Popularyzacja pseudonakowych teorii
W dzisiejszych czasach internet i social media sprzyjają popularyzacji pseudonaukowych podejść. Mimo wyraźnego oderwania od nauki, a czasem nawet rzeczywistości (np. teoria płaskiej ziemii), potrafią zbierać zaskakująco dużo wyznawców.
Niekiedy wiara w te teorie niesie konsekwencje społeczne, które dotykają wszystkich członków społeczeństwa, a nie tylko wyznawców danej doktryny. Najmocniejszym przykładem jest prawdopodobnie ruch antyszczepionkowy. Niezaszczepienie własnego dziecka to nie tylko narażanie jego zdrowia, ale również zdrowia całej populacji.
Ludzie bali się szczepień od kiedy je wynaleziono i od kiedy je wynaleziono krzewiciele teorii publikowali teksty i ulotki o ich szkodliwości, próbując poszerzyć grono „wyznawców” swoich antynaukowych teorii.
Naukowo udowodniona skuteczność szczepień ochronnych doprowadziła do ich powszechności mimo lęku ludzi przed tymi preparatami. Nauce zawdzięczamy drastyczną poprawę zdrowia publicznego, w tym całkowitego wyeliminowania zachorowań np. na ospę.
Poniżej przykład publikacji antyszczepionkowej z 1904 roku.
Jak wam się podoba rozróżnienie między nauką, a doktryną zaproponowane przez Mariana Mazura? Czy zetknęliście się ostatnio z jakimiś doktrynami, które udają, że mają podstawy naukowe?
Źródło:
Marian Mazur, Cybernetyka i charakter, PIW, Warszawa 1976
Zdjęcie autorstwa Lance Asper, Unsplash
Marian Mazur (1909 – 1983)
Polski inżynier elektryk, automatyk i cybernetyk. Dokonał wielu osiągnięć naukowych z dziedzin elektryki, telekomunikacji, metrologii i cybernetyki.
Opracował teorię systemów autonomicznych, będącą podstawą cybernetyki oraz jakościową teorię informacji. Wykładał cybernetykę na Uniwersytecie Paryskim oraz był konsultantem z zakresu sztucznej inteligencji w w Rice University w Houston w Stanach Zjednoczonych.
Mimo ścisłego umysłu i ściśle technicznego charakteru działań naukowych Marian Mazur był również zainteresowany kwestiami społecznymi oraz psychologicznymi. Do dziedzin tych podchodził z praktycznego, logicznego punktu widzenia inżyniera.
Na zdjęciu obok Marian Mazur z żoną.
