Problemy poznawcze i decyzyjne: klasyfikacja Mariana Mazura
W swojej książce „Cybernetyka a charakter” polski wybitny inżynier Marian Mazur dokonał interesującej klasyfikacji problemów z perspektywy cybernetycznej.
Według niego wszystkie problemy możemy wstępnie podzielić na jedną z dwóch grup – problemy poznawcze (gdy chcemy poszerzyć naszą wiedzę lub rozumienie) oraz problemy decyzyjne (gdy chcemy przekształcić coś co już znamy w coś innego).
Czym różnią się problemy poznawcze od decyzyjnych? Według Mariana Mazura, polskiego cybernetyka, problemy poznawcze dotyczą poznania tego, co jest: czy coś istnieje (eksploracyjne), jakie ma właściwości (klasyfikacyjne) i jakie są związki między zjawiskami (eksplikacyjne). Problemy decyzyjne dotyczą zmiany: co chcemy osiągnąć (postulacyjne), jak to zrobić (optymalizacyjne) i z czego, przy dostępnych zasobach (realizacyjne). Ten podział pomaga uporządkować myślenie: zanim zdecydujemy, warto najpierw dobrze poznać sytuację.
W skrócie
- Problemy poznawcze pytają: co jest, jakie jest i dlaczego tak jest.
- Problemy decyzyjne pytają: co chcemy osiągnąć, jak i z czego.
- Dobrą decyzję poprzedza dobre rozpoznanie sytuacji.
- Cele, sposoby i zasoby wpływają na siebie nawzajem, więc plany trzeba czasem korygować.
Problemy poznawcze
Eksploracyjne – stwierdzanie faktów
Problemy poznawcze, które Marian Mazur zaklasyfikował jako eksploracyjne, to poszukiwanie odpowiedzi na pytanie czy dana rzecz w ogóle istnieje? Problemem poznawczym z kategorii eksploracyjnych było poszukiwanie nowych lądów w epoce odkryć geograficznych, poszukiwanie złóż minerałów i paliw kopalnianych, eksploracja kosmosu i tym podobne. Odpowiedzią na problemy eksploracyjne jest stwierdzenie nowych faktów (coś istnieje, albo nie).
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Klasyfikacyjne – stwierdzanie właściwości
Gdy fakty zostają stwierdzone, przychodzi czas na problemy klasyfikacyjne czyli stwierdzanie właściwości tego co jest. Z jakich elementów się składa, w jaki sposób można to zmierzyć, zaklasyfikować i usystematyzować naszą wiedzę o tym?
Eksplikacyjne – stwierdzanie związków
Po poznaniu faktów oraz właściwości, kolejną grupą problemów z jakimi przychodzi się mierzyć jest stwierdzenie związków między właściwościami danego zjawiska. W tej grupie problemów poznawczych chodzi o stwierdzenie związków przyczynowo skutkowych, efektów oddziaływań na siebie elementów systemu i samego systemu na otaczające go środowisko. Do tej grupy problemów należy np. wyjaśnienie relacji ruchu Ziemi i słońca, związku między barwą płomienia, a temperaturą spalania (prawo Plancka) czy sformułowanie prawa grawitacji.
Problemy decyzyjne
Problemy postulacyjne – wskazywanie celów
Pierwszą grupą problemów decyzyjnych jest wskazanie celu, czyli odpowiedź na pytanie “co chcemy osiągnąć?”, “jaki ma być efekt końcowy?”.
Problemy optymalizacyjne – wskazywanie sposobów
Gdy zostanie już określony cel działania i zostaną rozwiązane problemy postulacyjne, przychodzi czas na odpowiedź na pytanie “jak to osiągnąć?”. Takim rodzajem problemu jest np. poszukiwanie lekarstw na ciężkie choroby, zbudowanie czegoś przy jak najmniejszym zużyciu materiałów.
Właściwe rozwiązanie problemu optymalizacyjnego obejmuje określenie możliwych sposobów postępowania prowadzących do tego celu oraz efektów ubocznych każdego z tych sposobów. Na podstawie takiej analizy efektem jest wskazanie decyzji najbardziej optymalnej.
Problemy realizacyjne – zastosowanie sposobów
Po poznaniu metod i sposobów wskazanych przy rozwiązywaniu problemów optymalizacyjnych przychodzi czas na zastosowanie tych sposobów (lub odrzucenie ich) w starciu z dostępnymi realiami. Jest to odpowiedź na pytanie co jest realnie możliwe w danych uwarunkowaniach? Według Mariana Mazura jest to odpowiedź na pytanie “z czego osiągnąć?” z jakich istniejących zasobów / elementów systemu skorzystać, by osiągnąć określony cel.
Marian Mazur zwraca uwagę, że wszystkie trzy rodzaje problemów decyzyjnych wzajemnie na siebie oddziałują. Według niego niemożliwa jest prawidłowa organizacja przedsięwzięć w kolejności: cel – projekt – wykonanie, ponieważ liczba realnych sposobów i środków jest ograniczona oraz zmienna, a zatem wpływa na określanie celów.
Sześć typów problemów w skrócie
| Typ problemu | Pytanie | Przykład z codziennego życia |
|---|---|---|
| Eksploracyjny | Czy to istnieje? | Czy w okolicy jest psychoterapeuta pracujący z dziećmi? |
| Klasyfikacyjny | Jakie to jest? | Jakie są nurty terapii i czym się różnią? |
| Eksplikacyjny | Dlaczego tak jest? | Dlaczego budzę się w nocy, gdy mam stresujący tydzień? |
| Postulacyjny | Co chcę osiągnąć? | Chcę spać lepiej i mieć więcej energii |
| Optymalizacyjny | Jak to osiągnąć? | Który sposób będzie najlepszy: zmiana nawyków, terapia, konsultacja z lekarzem? |
| Realizacyjny | Z czego, w moich warunkach? | Na co mam czas, pieniądze i siły w tym miesiącu? |
Jak wykorzystać ten podział przy własnych decyzjach?
- Najpierw poznaj, potem decyduj. Wiele trudnych decyzji to w rzeczywistości nierozwiązane problemy poznawcze: brakuje nam faktów lub zrozumienia przyczyn.
- Nazwij cel. Zanim zaczniesz szukać sposobów, zapisz, co dokładnie chcesz osiągnąć.
- Wypisz kilka dróg i dla każdej możliwe skutki uboczne.
- Sprawdź zasoby: czas, pieniądze, energię, wsparcie innych.
- Bądź gotowy lub gotowa na korekty. Jak zauważał Mazur, ograniczone środki wpływają na cele, więc plan może się zmieniać.
Pułapki myślenia przy podejmowaniu decyzji
Nawet dobrze uporządkowany proces zakłócają automatyczne skróty myślowe, które opisywał m.in. Daniel Kahneman: skupianie się tylko na informacjach potwierdzających nasze zdanie, przecenianie tego, co łatwo przychodzi do głowy, czy trzymanie się raz podjętej decyzji tylko dlatego, że już w nią zainwestowaliśmy. Więcej o tych zjawiskach piszemy w przewodniku po zniekształceniach poznawczych.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Trudność z podejmowaniem decyzji bywa normalna przy ważnych wyborach. Warto jednak porozmawiać z psychologiem, gdy niezdecydowanie paraliżuje codzienne życie, każda decyzja wywołuje silny lęk, ciągle odkładasz ważne sprawy albo masz poczucie, że nie potrafisz ufać własnym wyborom. Może to wiązać się z lękiem, perfekcjonizmem czy obniżonym nastrojem. O formach wsparcia piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Najczęściej zadawane pytania
Czym są problemy poznawcze?
To problemy, w których chcemy poszerzyć wiedzę lub zrozumienie: ustalić, czy coś istnieje (eksploracyjne), jakie ma właściwości (klasyfikacyjne) i jakie są związki między zjawiskami (eksplikacyjne).
Czym są problemy decyzyjne?
To problemy, w których chcemy coś zmienić: określić cel (postulacyjne), wybrać sposób jego osiągnięcia (optymalizacyjne) i dopasować go do dostępnych zasobów (realizacyjne).
Kim był Marian Mazur?
Polskim inżynierem i cybernetykiem (1909-1983), twórcą m.in. teorii układów samodzielnych. W książce „Cybernetyka a charakter” opisał zachowanie człowieka z perspektywy cybernetyki.
Jak podejmować lepsze decyzje?
Najpierw dobrze poznaj sytuację, nazwij cel, rozważ kilka dróg i ich skutki, sprawdź dostępne zasoby i bądź gotowy lub gotowa na korekty planu. Uważaj też na typowe pułapki myślenia.
Dlaczego tak trudno podjąć decyzję?
Często brakuje nam informacji lub jasno określonego celu, boimy się pomyłki albo mamy zbyt wiele możliwości. Nasilony lęk i perfekcjonizm mogą sprawiać, że niezdecydowanie paraliżuje.
Źródła
- Mazur, M. (1976). Cybernetyka a charakter. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
- Kahneman, D. (2012). Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym. Poznań: Media Rodzina.