Metoda żetonowa (gospodarka żetonowa): jak kształtować zachowania dziecka? Zasady i przykłady

Każdy rodzic z pewnością spotkał się z sytuacjami, w których dziecko niechętnie wykonuje prośby lub wcale nie reaguje. W takich momentach warto sięgnąć po sprawdzone narzędzia wychowawcze, które mogą pomóc w budowaniu pozytywnych nawyków i wzmacnianiu dyscypliny. Jednym z takich narzędzi jest gospodarka żetonowa – system motywacyjny, który opiera się na nagradzaniu dzieci za pożądane zachowania. W artykule tym przedstawię, jak skutecznie wprowadzić gospodarkę żetonową do życia codziennego, aby dziecko chętniej współpracowało i wykonywało polecenia.

Poniżej przedstawię najważniejsze czynniki, które wpłyną na to, że dziecko będzie chciało wykonać to, o co je poprosimy. Te czynniki to: motywacja (żeby się chciało!), środowisko (żeby chciało się bardziej) oraz nagroda (żeby powtórzyć).

Metoda żetonowa (gospodarka żetonowa, system żetonowy) to sposób motywowania dziecka, w którym za konkretne, pożądane zachowanie od razu dostaje ono żeton, punkt lub naklejkę. Po zebraniu ustalonej liczby żetonów wymienia je na wybraną nagrodę: aktywność, przywilej lub drobny prezent. Metoda wywodzi się z terapii behawioralnej i stosowanej analizy zachowania (SAZ). Jest szeroko wykorzystywana w pracy z dziećmi z autyzmem i ADHD, ale sprawdza się też w zwykłej codzienności rodzinnej.

Motywacja – niezbędny element w zmianie zachowania

W procesie zmiany zachowania bardzo ważnym elementem jest motywacja. Bez motywacji nie ma możliwości skutecznego uczenia się. W potocznym języku motywacja oznacza, w jakim stopniu ktoś chce coś wykonać. Kiedy mówimy, że “jest zmotywowany”, oznacza to, że w naszej ocenie ta osoba ma chęci do zrobienia czegoś. Z kolei wyrażenie “nie ma motywacji” stosujemy, gdy widzimy, że ktoś nie ma chęci, by zrealizować daną czynność. Natomiast dla psychologa behawioralnego motywacja jest wynikiem, który uzyskujemy po zadziałaniu różnych bodźców. Te bodźce to konsekwencje, ale także przyczyny i operacje motywujące. Na przykład, jeśli dziecko posprząta i otrzyma za to atrakcyjną nagrodę, bardziej prawdopodobne jest, że następnym razem również posprząta. Dzieje się tak, ponieważ rodzic tworzy kontekst, w którym dziecko chce wykonać pożądaną przez rodzica czynność.

Środowisko jako element kształtowania zachowania

Jednym z czynników, które modyfikują nasze zachowanie, jest środowisko. Czyli to, co dzieje się przed zachowaniem i po zachowaniu, które chcemy wywołać u dziecka, tj. zachowaniem przez nas pożądanym. Kontynuujmy to na przykładzie sprzątania. Niech naszym środowiskiem będą gry komputerowe i uwaga rodzica. Oprócz nagrody (np. nocowanka z przyjaciółmi za wysprzątanie pokoju dziecka) możemy wprowadzić dodatkowe elementy środowiska (gry komputerowe i atencja rodzica) PRZED i PO wysprzątaniu pokoju. Jak to wygląda w praktyce? Można zaproponować dziecku, że podczas nocowanki będzie mogło z przyjaciółmi zagrać w gry komputerowe. Zanim jednak przyjdą przyjaciele, rodzic pomoże w jakiejś czynności. To musi być czynność, której dziecko nie wykona bez pomocy dorosłego. Na przykład, złożenie “tipi” w pokoju lub wspólne robienie pizzy przed wizytą przyjaciół. Ważne jest, aby nie wprowadzać tego środowiska PRZED wysprzątaniem pokoju. Czyli nie możemy pozwolić dziecku grać w gry komputerowe i obiecać, że po posprzątaniu będzie mogło grać znowu. Jeśli damy dziecku gry komputerowe czy dużo naszej atencji przed wysprzątaniem pokoju, dziecko będzie miało obniżoną motywację do sprzątania.

Jeżeli dziecko jest najedzone, to pomoc rodzicom w przygotowaniu kolacji będzie mniej atrakcyjna niż w sytuacji, gdy dziecko jest głodne. Kiedy dziecko często gra w gry lub ogląda bajki, nie będą one służyć jako motywator. Aby jednak gry i bajki stały się silnym motywatorem, trzeba ograniczyć ich częstotliwość. Zatem zmniejszamy ilość gier i bajek do minimum i używamy ich jako dodatkowego środowiska motywującego lub jako nagrody.

Metoda żetonowa (gospodarka żetonowa): na czym polega?

Gospodarka żetonowa to system motywacyjny, który polega na przyznawaniu dziecku żetonów/punktów za pożądane przez nas zachowania. Na przykład za wykonanie czegoś (np. umycie zębów), wykonanie zadania czy dobre zachowanie (np. rozwiązanie matematyki w ciszy, bez krzyku). Aby dziecko prawidłowo korzystało z tego systemu, trzeba najpierw zapoznać dziecko z zasadami. Gospodarka żetonowa nie jest nagrodą. Żetony, monety czy punkty są elementami poprzedzającymi nagrodę. Oznacza to, że dziecko za umycie zębów może codziennie otrzymać dwa żetony. Kiedy uzbiera 100 żetonów, może wymienić je na atrakcyjną nagrodę (np. wyjście do sali zabaw, prezent itp.). Co to oznacza dla dziecka? Jeżeli codziennie, dwa razy dziennie, rano i wieczorem, umyje zęby, po 50 dniach dostanie 100 żetonów. Następnie wymieni na coś ekstra fajnego dla siebie. Takie działanie kształtuje motywację. Jednocześnie dziecko nie będzie przesycone nagrodą czy pochwałą. Co oznacza taka gospodarka żetonowa dla rodzica? Dziecko częściej wykonuje to, o co prosimy, a rodzic nie musi za każdym razem nagradzać go ani tworzyć specjalnego środowiska. Wystarczy dawać dziecku żetony lub umowne punkty, a za miesiąc lub dwa wymienić je na nagrodę.

Gospodarka żetonowa to tak zwane zgeneralizowane wzmocnienie. Same żetony nie przynoszą dziecku żadnego zysku. Zdobycie żetonów wiąże się z możliwością ich wymiany na “zysk” w postaci gry, cukierka, uwagi dorosłego. To podobnie jak pieniądze: same pieniądze to zwykłe papierki czy monety. Pieniądze nabierają wartości, ponieważ wymieniamy je na jedzenie, ubrania, wyjazdy. Żetony powinny być przyznawane natychmiast po zachowaniu. Później wymieniamy je na aktywności, prezenty, przywileje i inne rzeczy, które dziecko lubi. Bardzo ważne jest, aby wprowadzać system żetonowy, uwzględniając kilka zasad, inaczej system nie przyniesie oczekiwanych rezultatów.

Przykłady systemu żetonowego dla dzieci w różnym wieku

Wiek	Za co żeton	Forma żetonów	Przykładowe nagrody
2-4 lata	Jedno proste zachowanie, np. mycie zębów, odłożenie zabawek	Duże guziki, naklejki, wymiana szybko, nawet po 1-3 żetonach	Bańki mydlane, ulubiona piosenka, wspólna zabawa
5-8 lat	Ubieranie się rano, sprzątanie pokoju, odrabianie lekcji	Naklejki na tablicy, magnesy, słoik z kulkami	Wybór bajki, wyjście na plac zabaw, dłuższa zabawa z rodzicem
9-12 lat	Obowiązki domowe, samodzielna nauka, ograniczenie czasu ekranowego	Punkty w tabeli lub aplikacji	Wyjście do kina, nocowanie u kolegi, wybór obiadu
Nastolatki	Umowy dotyczące obowiązków i zasad domowych	Punkty, kontrakt behawioralny	Przywileje, większa samodzielność, wspólny wyjazd

Jak wprowadzić system żetonowy krok po kroku? Zasady

1. Pierwszym krokiem jest nauczenie dziecka, jak działa system żetonowy. Dziecko jeszcze nie wie, co to są żetony i nie motywują go one. Uczenie dziecka systemu żetonowego wygląda tak: umieszczamy na tablicy np. guzik lub monetkę. Obok monetki lub guzika umieszczamy nagrodę, np. przysmak czy bańki mydlane. Wydajemy dziecku łatwe polecenie (dopiero uczymy je, co to jest system żetonowy). Kiedy dziecko wykona zadanie, dajemy mu od razu żeton i pokazujemy, że może wymienić go na nagrodę. Najważniejsze jest, aby dziecko mogło wymienić żeton na nagrodę, bo tylko w takim przypadku będzie ono ciągle zainteresowane zdobywaniem żetonów. Używamy wówczas tego samego żetonu kilkakrotnie.
2. Najlepiej, gdy punkty są przyznawane za jedno, konkretne zachowanie. Żeton musi być wydany od razu po wystąpieniu pożądanego zachowania u dziecka. Na przykład, dajemy żetony za mycie zębów dwa razy dziennie. W ten sposób konsekwentnie kształtujemy jedno zachowanie. Nie mieszamy na tablicy żetonów za sprzątanie i mycie zębów. Najpierw wykształćmy w dziecku jeden nawyk, a kiedy to zachowanie będzie powtarzane samodzielnie, możemy zacząć kształtować inne zachowanie.
3. Gdy widzimy, że dziecko jest dobrze zaznajomione z systemem żetonowym i go rozumie, możemy zwiększać liczbę żetonów. Zamiast stawiania nagród obok guzików/żetonów, możemy wizualizować nagrody, np. przyklejając zdjęcie roweru lub zabawki.
4. W późniejszym czasie nie musimy jako nagrodę przedstawiać dziecku rzeczy materialnych. Może to być np. „wspólna zabawa z rodzicem”, „wyjście do kina” lub „dłuższe oglądanie bajki”. Dzieci często zmieniają swoje preferencje, dlatego warto przygotować kilka nagród, z których dziecko wybierze najatrakcyjniejszą w danym momencie.
5. Gdy pożądane przez nas zachowanie staje się częścią codziennych nawyków dziecka, musimy wycofać system żetonowy. W momencie wycofania nagradzania jednego zachowania, możemy zacząć kształtować nowe zachowanie.

System żetonowy w autyzmie i ADHD

Metoda żetonowa jest jednym z najlepiej przebadanych narzędzi w terapii behawioralnej dzieci z autyzmem i niepełnosprawnością intelektualną. Przegląd badań Matsona i Boisjoli (2009) pokazuje, że pomaga uczyć nowych umiejętności, zwiększać samodzielność i ograniczać zachowania trudne. U dzieci w spektrum autyzmu szczególnie ważne są: wizualna tablica, bardzo konkretne zachowanie, krótki czas do wymiany na początku i nagrody dobrane do zainteresowań dziecka. Dzieciom z ADHD system żetonowy pomaga, bo daje natychmiastową i widoczną informację zwrotną, której potrzebują bardziej niż rówieśnicy. Więcej o wspieraniu takich dzieci piszemy w tekście Jak wspierać dziecko z ADHD.

Najczęstsze błędy w stosowaniu metody żetonowej

• Zbyt wiele zachowań naraz. Dziecko nie wie, za co dostaje żeton, a system traci moc.
• Odroczone przyznawanie żetonów. Żeton dany wieczorem za poranne zachowanie słabiej wzmacnia.
• Zbyt odległa nagroda. Na początku wymiana powinna następować szybko, później można wydłużać okres zbierania.
• Zabieranie żetonów za karę. Odbieranie zdobytych żetonów łatwo zniechęca i zamienia system w walkę.
• Nagroda dostępna i bez żetonów. Jeśli dziecko może mieć bajkę o każdej porze, nie będzie o nią zabiegać.
• Brak wycofania. System, który trwa latami, uczy pracy wyłącznie „za coś”.

Czy nagradzanie dziecka szkodzi jego motywacji wewnętrznej?

To częsta obawa rodziców. Metaanaliza Deciego, Koestnera i Ryana (1999) pokazała, że nagrody materialne za czynności, które dziecko i tak lubi robić, mogą osłabiać jego motywację wewnętrzną. Dlatego system żetonowy najlepiej stosować do zachowań, które są dla dziecka trudne lub nudne, łączyć go z pochwałą i uwagą rodzica oraz wycofywać, gdy nawyk się utrwali. Metoda żetonowa nie zastąpi też bliskiej relacji i rozumienia emocji dziecka. Inne podejścia, oparte na szacunku i współpracy, opisujemy w tekstach Pozytywna przerwa jako narzędzie wychowawcze i Cztery błędne strategie, które stosują dzieci, by odzyskać miłość. O tym, dlaczego kary fizyczne szkodzą, piszemy w artykule Kary fizyczne w wychowaniu dzieci, a cały temat porządkuje przewodnik po wychowaniu emocjonalnym i odporności dziecka.

Kiedy szukać pomocy specjalisty?

Warto skonsultować się z psychologiem dziecięcym lub terapeutą behawioralnym, jeśli mimo konsekwentnych prób zachowania dziecka nie zmieniają się, pojawiają się częste wybuchy złości, agresja lub samookaleczenia, dziecko ma trudności w przedszkolu lub szkole albo podejrzewasz u niego autyzm lub ADHD. Specjalista pomoże dobrać system do potrzeb dziecka i wesprze rodziców. O formach pomocy piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Matson, J. L., Boisjoli, J. A. (2009). The token economy for children with intellectual disability and/or autism: A review. Research in Developmental Disabilities, 30(2), 240-248. https://doi.org/10.1016/j.ridd.2008.04.001
• Deci, E. L., Koestner, R., Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627-668. https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.6.627
• Suchowierska, M., Ostaszewski, P., Bąbel, P. (2012). Terapia behawioralna dzieci z autyzmem. Teoria, badania i praktyka stosowanej analizy zachowania. Sopot: GWP.
• Kwietniowska-Geroń, A. Efektywność terapii behawioralnej z perspektywy terapeuty. Spektrum Autyzmu, 107.