Wprowadzenie – definicja i zakres pojęciowy dysocjacji
Dysocjacja to zaburzenie integracji procesów psychicznych obejmujących świadomość, pamięć, tożsamość, emocje, percepcję i działanie (American Psychiatric Association, 2013). Objawy dysocjacyjne mogą występować w formie krótkotrwałej albo jako przewlekłe, klinicznie istotne zaburzenia tożsamości i pamięci. W DSM-5 dysocjacyjne symptomy są opisywane jako brak ciągłości i zakłócenie integracji funkcji psychicznych.
Epidemiologią i znaczenie kliniczne zaburzeń dysocjacyjnych
Szacunki rozpowszechnienia zaburzeń dysocjacyjnych są zróżnicowane, lecz metaanalizy i przeglądy epidemiologiczne sugerują, że dysocjacyjne zaburzenia występują u istotnej części pacjentów psychiatrycznych. Zaburzenia dysocjacyjne może mieć częstość rzędu ~1% populacji ogólnej i jest wyższe w populacjach leczonych psychiatrycznie. Zaburzenia dysocjacyjne wiążą się z wysoką komorbidnością (PTSD, zaburzenia nastroju, BPD) oraz zwiększonym ryzykiem samookaleczeń i prób samobójczych, co czyni je klinicznie istotnymi.
Modele teoretyczne wyjaśniające rozszczepienie jaźni
- model traumatyczny
Postuluje on że przewlekła k wczesnodziecięca traumatyzacja zaburza proces integracji „ja”. Prowadzi to do fragmentaryzacji pamięci i wykształcenia odrębnych funkcjonalnych części. Części te mogą pełnić funkcję adaptacyjną, np. przechowywać silne emocje, podczas gdy inne części mają za zadanie utrzymać codzienne funkcjonowanie.
- model socjokognitywny
Wskazuje on, że rozszczepienie może być w części lub w całości wytworem procesów społecznych, kulturowych lub sugestii terapeutycznych. Zwolennicy modelu socjokognitywnego podkreślają, że część przypadków rozszczepienia ma silne związki z przemocą dziecięcą przez co mogą to być osoby podatne na sugestie lub błędnie interpretujące subiektywne doświadczenia.
Neurobiologia dysocjacji
Badania funkcjonalne i strukturalne sugerują powiązania pomiędzy doświadczeniami dysocjacyjnymi a sieciami mózgowymi. Niektóre badania wykazały mniejszą objętość hipokampa i ciała migdałowatego u pacjentów z zaburzeniami dysocjacyjnymi. Natomiast przeglądy neuroobrazowe opisują zmienność aktywacji zależną od tego, która „część” jest aktywna w danym momencie. Niestety interpretacje w tym zakresie są ostrożne z powodu małej liczby uczestników.
Leczenie i strategie
Konsensus kliniczny rekomenduje podejście fazowe w leczeniu poważnych zaburzeń dysocjacyjnych:
- stabilizacja i bezpieczeństwo (zasadnicze umiejętności regulacji emocji, zasoby)
- przetwarzanie traumatycznych wspomnień (terapie oparte na traumie)
- integracja tożsamości i reintegracja funkcjonalna.
Międzynarodowe wytyczne oraz przeglądy wskazują, że długoterminowa terapia relacyjna oraz techniki ukierunkowane na traumę (w tym odpowiednio stosowane metody EMDR i podejścia psychodynamiczne/integracyjne) są użyteczna. Mimo, że badania RCT na dużą skalę w DID wciąż są ograniczone. Terapia powinna uwzględniać ryzyko retraumatyzacji i unikać nadmiernej sugestywności diagnostycznej.
