Tożsamość jest zbiorem unikalnych cech, wartości i przekonań, które definiują nas zarówno w wymiarze osobistym, jak i społecznym. Już w dzieciństwie najważniejsza jest jakość więzi z opiekunami bowiem bezpieczne przywiązanie tworzy fundament poczucia własnej wartości i bezpieczeństwa emocjonalnego, a przez to pozwala odkrywać „ja”.
Kryzys tożsamości w okresie adolescencji
W okresie dojrzewania wyzwanie przybiera postać kryzysu tożsamości, o którym pisał Erikson. Podkreślał on, że młodzi ludzie stają w obliczu pytania „kim jestem?”. Według Erika H. Eriksona (1950), adolescencja to kluczowy etap rozwojowy, w którym jednostka mierzy się z zadaniem “tożsamość vs. rozproszenie ról”. W tym czasie młody człowiek poszukuje własnych wartości, przekonań i celów życiowych. Sukces w rozwiązaniu tego kryzysu prowadzi do wypracowania spójnej, silnej tożsamości. Porażka w tym kryzysie wiązać się będzie natomiast z poczuciem dezorientacji, brakiem celów i wycofaniem społecznym .
Stabilizacja tożsamości w dorosłości
W dorosłości identyfikacja z rolami partnera, rodzica czy pracownika staje się głównym obszarem rozwoju tożsamości. Dorosłość Erikson opisywał jako etap „intymność vs. izolacja”, w którym jednostka, po ukształtowaniu stabilnej tożsamości w okresie młodzieńczym, koncentruje się na budowaniu trwałych relacji emocjonalnych i społecznych. Sukces w tej fazie prowadzi do umiejętności nawiązywania bliskich związków oraz poczucia przynależności. Niepowodzenie natomiast może skutkować izolacją i lękiem przed zobowiązaniem .
Tożsamość w dorosłości opisywał również Levinson (1978), który wprowadził do tego etapu pojęcie „struktury życia” – wzorców ról (mąż/żona, rodzic, pracownik) i relacji, które układają się wspójną całość.
Ponadto dorosłość podzielona została na dwa etapy:
- wczesną dorosłość (20–40 lat) to czas konstruowania głównego „drzewa życia”,
- późną dorosłość (40–65 lat) związaną z modyfikacjami wcześniejszego etapu i ewaluacją dotychczasowych wyborów .
Refleksja i redefinicja tożsamości w starości
W ostatnim etapie życia dominuje faza „integracja jaźni vs. rozgoryczenie”. Faza ta opisana została przez Erika Eriksona jako podsumowanie wszystkich dotychczasowych doświadczeń prowadząca do poczucia spełnienia i spójności (tzw. „integracja”) albo do żalu z powodu niewykorzystanego potencjału (tzw. „rozgoryczenie”).
W tym aspekcie natomiast Robert Atchley w „Continuity Theory” podkreśla, że utrzymywanie ciągłości ról i tożsamości (np. przez hobby, kontakty społeczne) sprzyja lepszemu dobrostanowi i zapobiega kryzysom tożsamościowym.
Z kolei zgodnie z teorią selektywności społeczno‑emocjonalnej Carstensen wskazać można, że wraz z wiekiem zmieniają się priorytety. Rośnie bowiem potrzeba pogłębionych, satysfakcjonujących relacji kosztem szerokiej sieci kontaktów. Praktyczne wnioski wskazują zatem, że proces refleksji i redefinicji tożsamości w starości można skutecznie wspierać poprzez kompleksowe podejście integrujące pracę z pamięcią, aktywność społeczną oraz dbałość o zdrowie
Praktyczne wnioski
- Wsparcie emocjonalne w dzieciństwie: zapewnienie bezpiecznego przywiązania i stabilnego środowiska wzmacnia fundamenty tożsamości
- Eksploracja w okresie dojrzewania: Szkoły i rodziny powinny promować różnorodne doświadczenia, aby młodzi ludzie mogli testować różne wartości i role.
- Rozwój kompetencji w dorosłości: Coaching, szkolenia oraz wsparcie zawodowe pomagają w umacnianiu tożsamości zawodowej i społecznej.
- Aktywne starzenie się: Uczestnictwo w życiu społecznym, wolontariacie i nowych hobby pozwala utrzymać poczucie celu i spójności „ja” w późniejszym wieku.
