Czy możliwe jest, że człowiek nie posiada żadnych przekonań? Choć na pierwszy rzut oka może się to wydawać nierealne, wielu ludzi doświadcza stanów, w których ich dotychczasowy system myślenia się rozpada – i pozostaje po nim coś na kształt poznawczej pustki. Czym właściwie jest pustka mentalna? Czy może być efektem świadomego procesu zmiany przekonań? A może raczej wynika z przeciążenia emocjonalnego lub doświadczeń granicznych? Odpowiedzi na te pytania prowadzą do obszaru eksperymentów poznawczych – narzędzia, które pozwala zrewidować własne myślenie i przyglądać się temu, co się dzieje, gdy znikają stare mentalne schematy.
Przekonania jako fundament interpretacji świata
W pscyhologii poznawczej przekonania są traktowane jako podstawowe elementy, które organizują naszą percepcję rzeczywistości. Aaron T. Beck, twórca terapii poznawczej, wskazywał, że przekonania (zwłaszcza te podstawowe, tzw. core beliefs) są filtrem, przez który interpretujemy wydarzenia, innych ludzi i samych siebie. Przekonania mogą być wspierające, neutralne lub ograniczające, a ich uświadomienie to często pierwszy krok w kierunku zmiany.
Niektóre przekonania są głęboko zakorzenione i kształtują się w dzieciństwie. Inne pojawiają się w wyniku doświadczeń życiowych, jako mechanizmy adaptacyjne. To one dają nam poczucie ciągłości i tożsamości. Ale co się dzieje, gdy zaczynamy je kwestionować lub na skutek kryzysu tracimy do nich dostęp?
Pustka mentalna – brak treści czy przestrzeń możliwości?
Pojęcie pustki mentalnej nie jest standardowym terminem psychologicznym, ale bywa używane w kontekście doświadczeń granicznych, kryzysów egzystencjalnych, wypalenia lub duchowych transformacji. Opisywana jest jako stan, w którym człowiek nie potrafi odnieść się do żadnego znanego mu wcześniej systemu wartości czy przekonań, tak jakby jego wewnętrzna mapa przestała działać.
Taki stan może pojawić się po rozpadzie dotychczasowego obrazu siebie, np. w wyniku:
- głębokiego procesu psychoterapeutycznego,
- doświadczenia traumy lub żałoby,
- kryzysu tożsamości (Erikson, 2004),
- przebudzenia duchowego, które często poprzedza tzw. ciemna noc duszy (May, 2009).
Choć pustka mentalna może być przeżywana jako chaos lub dezorientacja, z perspektywy rozwojowej bywa przestrzenią przejściową miejscem między starym a nowym sposobem bycia w świecie.
Eksperymenty poznawcze – narzędzie transformacji przekonań
Jednym ze sposobów pracy z przekonaniami w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) są tzw. eksperymenty poznawcze (cognitive experiments). To świadome działania, które mają na celu przetestowanie prawdziwości danego przekonania, zamiast przyjmowania go jako oczywistości (Bennett-Levy et al., 2010). Przykład:
- Przekonanie: „Jeśli powiem, co naprawdę myślę, ludzie mnie odrzucą”.
- Eksperyment: Podziel się szczerą opinią w rozmowie z bliską osobą i obserwuj reakcję.
Celem nie jest udowodnienie sobie, że przekonanie jest fałszywe, ale zebranie dowodów, tak jak badacz testujący hipotezę. Dzięki temu zaczyna się proces dekonstrukcji sztywnych schematów i otwierania się na nowe perspektywy. W efekcie, na pewnym etapie może pojawić się stan tymczasowej pustki. Stare przekonania już nie działają, ale nowe jeszcze się nie uformowały. To przestrzeń niepewności, ale też potencjalnej wolności.
Czy możliwe jest całkowite nieposiadanie przekonań?
Z punku widzenia psychologii poznawczej nie jest to możliwe. Ludzki umysł nieustannie tworzy interpretacje, założenia i oczekiwania. Nawet jeśli nie są uświadomione, są obecne w tle i wpływają na decyzje, emocje oraz reakcje.
Można natomiast:
- kwestionować swoje przekonania,
- uświadamiać je sobie,
- zmieniać je na bardziej adaptacyjne,
- a czasem zawieszać osąd – np. poprzez praktykę uważności (mindfulness), która pozwala obserwować myśli bez identyfikowania się z nimi (Kabat-Zinn, 2021).
W tym sensie nie tyle chodzi o „brak przekonań”, co o większą świadomość ich istnienia i elastyczność w ich stosowaniu. ich istnienia i elastyczność w ich stosowaniu.
Człowiek nie może całkowicie pozbyć się przekonań, ponieważ są one naturalną częścią funkcjonowania psychicznego. Może jednak świadomie w nie wątpić, testować ich trafność, przeformułowywać je i tworzyć nowe. Pustka mentalna, choć często trudna emocjonalnie, może być etapem przejściowym w procesie zmiany, takim momentem zawieszenia, w którym przestajemy wierzyć w stare narracje, ale jeszcze nie napisaliśmy nowych. To przestrzeń, w której rodzi się transformacja.
Bibliografia
- Bennett-Levy, J., Butler, G., Fennell, M., Hackmann, A., Mueller, M., & Westbrook, D. (2010). Terapia poznawcza zaburzeń psychicznych. Przewodnik praktyka (K. Kosek, tłum.). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Erikson, E. H. (2004). Tożsamość a cykl życia (M. Żurowska, tłum.). Dom Wydawniczy Rebis.
- Kabat-Zinn, J. (2021). Życie, piękna katastrofa. Poradnik uważnego życia (J. Prower, tłum.). Wydawnictwo Czarna Owca.
- May, G. G. (2009). Ciemna noc duszy. Psychiatria i doświadczenia duchowe (A. Czarnacka, tłum.). Wydawnictwo WAM.
