Tożsamość kształtuje się nie tylko przez normalne doświadczenia rozwojowe, lecz także przez sytuacje traumatyczne, które mogą głęboko zaburzyć poczucie „ja”. Traumy, rozumiane jako wydarzenia zagrażające integralności fizycznej lub psychicznej (np. przemoc, zaniedbanie, katastrofy), wpływają na samoocenę, poczucie bezpieczeństwa i zdolność do tworzenia więzi.

Definicje traumy

Trauma psychologiczna to odpowiedź organizmu na zdarzenie (lub ciąg zdarzeń) przekraczające zdolności radzenia sobie jednostki – wywołujące silny lęk, bezradność lub grozę. W klasyfikacji DSM‑5 kryterium A definiuje traumę jako ekspozycję na rzeczywiste lub grożące śmiercią, poważnym uszkodzeniem ciała bądź przemocą seksualną, zarówno bezpośrednio, jak i w roli świadka czy słuchacza o traumie bliskiej osoby . Kluczowe elementy definicji to subiektywny odbiór zagrożenia oraz długotrwałe zaburzenia w regulacji emocji, poznaniu i funkcjonowaniu społecznym.

Typy traumy

• Trauma jednorazowa (acute trauma) – pojedyncze, nagłe zdarzenie (np. wypadek, napad), które wywołuje krótkotrwałą, choć intensywną reakcję stresową. U większości osób następuje stopniowe ustępowanie symptomów, jeśli nie zostaną naruszone mechanizmy adaptacyjne,
• Trauma przewlekła (chronic trauma) stanowi długotrwałe lub powtarzające się stresory prowadzące do złożonych zaburzeń regulacji emocji i długotrwałego poczucia stresu
• Trauma rozwojowa (developmental trauma) występuje najczęściej w okresie kształtowania się przywiązania (0–6 lat) oraz wynika z zaniedbania bądź niestabilnych relacji z opiekunami. Prowadzi do trwałych deficytów w obszarze regulacji emocji, empatii i poczucia własnej wartości .
• Trauma wtórna (secondary/vicarious trauma) występuje u osób pomagających (np. terapeuci, ratownicy), które chronicznie narażone są na opowieści o traumatycznych doświadczeniach innych. Objawia się symptomami zbliżonymi do PTSD, mimo że nie doszło do bezpośredniego zagrożenia życia.

Mechanizmy wpływu traumy na tożsamość 

Trauma to doświadczenie, które ingeruje w kształtowanie się tożsamości człowieka. Nie jest ona wyłącznie pojedynczym wydarzeniem, lecz procesem, w którym przeżycia przekraczające zdolności adaptacyjne jednostki zakłócają obraz siebie i świata. Mechanizmy te mają zarówno charakter neurobiologiczny, jak i psychologiczny, a ich efekty mogą być długotrwałe.

• fragmentacja jaźni i dysocjacja

W chwili skrajnego stresu psychika odcina część doświadczeń, aby umożliwić przetrwanie. Z czasem jednak u jednostki funkcje ochronne przekształcają się w trwałe rozszczepienie obrazu samego siebie. W tym przypadku emocje i odczucia pozostają odseparowane od świadomego rozumowa, co prowadzi do utraty przez jednostkę spójności. Zjawisku temu często towarzyszą zaburzenia pamięci autobiograficznej. Traumatyczne doświadczenia nie są zapisywane w formie uporządkowanej historii, lecz jako fragmenty silnie naładowane emocjami i doznaniami sensorycznymi. Skutkuje to intruzywnymi wspomnieniami, flashbackami i poczuciem utknięcia w przeszłości. Brak integracji tych wspomnień z linią życia utrudnia budowanie poczucia ciągłości i tożsamości.

• negatywne przekonanie o sobie

W wyniku przeżytego urazu jednostka może utracić wiarę w swoje możliwości i poczucie własnej wartości. Utrwalają się myśli typu: „jestem winny”, „nie zasługuję na miłość”, „jestem bezradny”. Takie postrzeganie siebie zaczyna dominować w myślach jednostki. Doprowadza to do zaburzenia regulacji emocji. Organizm działa w stanie chronicznego pobudzenia lub przeciwnie – w odrętwieniu emocjonalnym. Jednostka ponadto nie potrafi rozpoznawać i adekwatnie wyrażać uczuć. Wynikiem tego są trudności w kontaktach z innymi i wzmacnia obraz siebie jako kogoś, kto „jest zimny i niedostępny”.

• relacje interpersonalne

Szczególnie w przypadku traum doświadczonych w dzieciństwie zostaje podważona zdolność do ufania innym. W dorosłości objawia się to ambiwalentnym stylem przywiązania – pragnieniem bliskości, ale też lękiem przed nią. Tożsamość zaczyna opierać się na poczuciu izolacji („jestem sam, nikt mnie nie rozumie”) albo przeciwnie – na nadmiernej zależności od innych („jestem nikim bez drugiego człowieka”).

Podsumowanie

Ostatecznie można stwierdzić, że trauma oddziałuje na tożsamość wielowymiarowo.. Jeżeli doświadczenie traumatyczne nie zostanie przepracowane, jednostka funkcjonuje z poczuciem rozbitego „ja”, co utrudnia rozwój osobisty, budowanie więzi i poczucie sensu życia. Jednocześnie odpowiednia pomoc psychologiczna i narracyjna integracja przeżyć mogą sprawić, że tożsamość, choć ukształtowana przez cierpienie, stanie się źródłem siły i głębszego rozumienia siebie.