Stres ostry i stres przewlekły
Coraz więcej mówimy o wpływie stresu (zwłaszcza tego przewlekłego) na funkcjonowanie całego ciała w tym na zdrowie fizyczne. Powoli przestajemy postrzegać umysł i ciało w kategoriach dualistycznych, a zaczynamy rozumieć, że w istocie są jednością i jedno oddziałuje na drugie. Jaki wpływ ma stres przewlekły na ciało?
Czym różni się stres ostry od przewlekłego? Stres ostry to krótka, natychmiastowa reakcja na zagrożenie: rośnie poziom adrenaliny i kortyzolu, a po ustąpieniu zagrożenia organizm wraca do równowagi. Stres przewlekły to długotrwała aktywacja tych samych mechanizmów, gdy obciążenie trwa tygodniami lub latami, np. przy opiece nad chorym bliskim, w toksycznej relacji czy pracy. Przewlekły stres osłabia odporność, spowalnia gojenie i zwiększa ryzyko wielu chorób.
W skrócie
- Pojęcie stresu spopularyzował Hans Selye, który opisał ogólny zespół adaptacyjny.
- Reakcją na stres steruje oś HPA (podwzgórze, przysadka, nadnercza), a głównym hormonem stresu jest kortyzol.
- Według Gabora Maté stres nasilają niepewność, utrata kontroli i brak informacji.
- Badania Janice Kiecolt-Glaser pokazały, że opiekunowie osób z chorobą Alzheimera słabiej reagują na szczepionkę i wolniej goją im się rany.
Dr. Stress 10 razy nominowany do nagrody Nobla
Samo pojęcie “stres”, tak powszechnie dziś używane, oraz szeroką wiedzę na jego temat zawdzięczamy doktorowi Hans Selye, lekarzowi endokrynologowi. Człowiek ten poświęcił 50 lat pracy naukowej badaniom nad fizjologicznymi aspektami stresu.
Hans Selye nosił przydomek dr Stress, był 10 razy nominowany do Nagrody Nobla, jednak nie otrzymał jej.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Zmiany jakie zachodzą w ciele w wyniku stresu
W swoich badaniach na szczurach, które były poddawane stresowi, Hans Selye odkrył, że stres oddziałuje głównie na: układ hormonalny (powiększone nadnercza), układ immunologiczny (zmniejszone śledziona, grasica i węzły chłonne), oraz przewód pokarmowy (owrzodzenia przewodu pokarmowego i zmniejszenie grubości wyściółki).
Nadmierny stres pojawia się wtedy, kiedy wymagania w stosunku do organizmu dalece przekraczają jego zdolność ich spełnienia.
Gabor Mate, Ciało a stres. Jak uniknąć fizycznych kosztów ukrytego stresu
W jaki sposób stres, czynnik zdawałoby się zewnętrzny i psychologiczny, wpływa na tak istotne, fizjologiczne organy wewnętrzne organizmu?
Wszystkim zarządza centralny układ nerwowy. Naukowcy opisali tzw. oś HPA, czyli oś stresu. Wyjaśnia ona w jaki sposób organizm fizjologicznie reaguje na sytuację stresową, czyli spodziewane lub zaistniałe zagrożenie.
Wszystko zaczyna się w mózgu.
- Mózg rejestruje spodziewane lub postrzegane zagrożenie
- Podwzgórze w mózgu zaczyna produkować kortykotropinę (CRH)
- Położona niedaleko przysadka mózgowa pobudzona przez CRH zaczyna produkować hormon adrenokortykotropowy (ACTH)
- Hormon adrenokortykotropowy (ACTH) wędruje wraz z krwią do nadnerczy
- Nadnercza pobudzone przez ACTH produkują hormony kortykoidowe, z których największą rolę odgrywa kortyzol
Kortyzol oddziałuje na wszystkie tkanki i narządy naszego organizmu, a zwłaszcza na układ immunologiczny, kości czy układ pokarmowy. W ten sposób ciało mobilizuje swoje zasoby do odpowiedzi na zagrożenie, wycofując energię i spowalniając pracę układu odpornościowego czy pokarmowego. Nie czas na walkę z drobnoustrojami czy trawienie gdy zbliża się do nas drapieżnik! Wszystkie ręce na pokład, mobilizują się mięśnie, krew szybciej krąży, serce szybciej bije, umysł jest skupiony na zagrożeniu ignorując inne potrzeby takie jak głód czy pociąg seksualny.
Jest to wspaniały mechanizm fizjologiczny, który służy ratowaniu naszego życia w sytuacji ekstremalnego zagrożenia życia lub zdrowia. W naturze sytuacje takie nie zdarzały się od czasu do czasu. W dzisiejszym cywilizowanym świecie, sytuacje, które postrzegamy jako zagrożenie bombardują nas każdego dnia. Według Gabora Mate, jako ludzie cywilizacji zachodniej żyjemy w stanie chronicznego, utajonego stresu, co skutkuje chorobami cywilizacyjnymi nękającymi nasze społeczeństwo.
Ogólny zarys odpowiedzi na stres nie musi dotyczyć tylko mózgu i nerwów, przysadki mózgowej, nadnerczy, nerek, naczyń krwionośnych, połączeń międzykomórkowych, tarczycy, wątroby, białych ciałek krwi, ale musi także wskazywać na różnorakie sprzężenia między nimi.
Hans Selye
Czym jest stresor?
Stres to stan dysharmonii lub zagrożenia dla homeostazy. Stresor jest zagrożeniem, prawdziwym lub postrzeganym, który prowadzi do naruszenia homeostazy.
Gabor Mate, Ciało a stres. Jak uniknąć fizycznych kosztów ukrytego stresu
Według Gabora Mate wszystkie stresory są czymś co organizm postrzega jako niezbędne do życia lub są groźbą utraty czegoś niezbędnego do życia. Gabor Mate zwraca uwagę, że groźba utraty miłości lub więzi z kluczową dla dziecka osobą (rodzicem) również jest takim stresorem, porównywalnym do groźby utraty zaopatrzenia w żywność, dachu nad głową czy stałego zatrudnienia dla osoby dorosłej.
Gabor Mate postuluje, że do stresu prowadzą trzy czynniki: niepewność, utrata kontroli i brak informacji.
Stres ostry, a stres przewlekły
Gabor Mate zwraca uwagę na różnice pomiędzy ostrym stresem, a stresem przewlekłym.
Ostry stres to natychmiastowa, krótkotrwała reakcja organizmu na zagrożenie. Po ustąpieniu zagrożenia, organizm wraca do równowagi.
Przewlekły stres to długotrwała aktywacja wyżej opisanych mechanizmów stresowych, występująca u osoby, która nie może uniknąć stresorów. Może nie rozpoznawać zagrożenia lub nie mieć nad nim żadnej kontroli. Długotrwały, wysoki poziom kortyzolu niszczy tkanki i prowadzi do poważnych, a czasem nieodwracalnych zmian w ciele. Długotrwały wysoki poziom stresu znacznie osłabia układ odpornościowy, co wykazały liczne badania nad wpływem stresu na układ immunologiczny.
| Stres ostry | Stres przewlekły | |
|---|---|---|
| Czas trwania | Minuty, godziny | Tygodnie, miesiące, lata |
| Przykład | Egzamin, kłótnia, nagłe hamowanie | Opieka nad chorym, mobbing, toksyczny związek, bieda |
| Hormony | Szybki wzrost adrenaliny i kortyzolu, potem spadek | Stale podwyższony lub rozregulowany kortyzol |
| Odporność | Krótkotrwałe pobudzenie | Osłabienie, wolniejsze gojenie, słabsza odpowiedź na szczepienia |
| Skutki | Mobilizacja, zwykle bez szkody | Bezsenność, choroby serca, lęk, depresja, wyczerpanie |
Stres związany z przewlekłym obciążeniem emocjonalnym
Szczególnie niedoceniany i wart podkreślenia jest stres związany z przeciążeniem obowiązkami opiekuńczymi i trudnymi przeżyciami emocjonalnymi. Gabor Mate opisuje w swojej książce badanie w którym porównano aktywność komórek układu immunologicznego osób, które były opiekunami chorych na Alzheimera współmałżonków oraz grupy kontrolnej dobranej pod względem wieku i stanu zdrowia do grupy badanej.
Okazało się, że po podaniu szczepionki na grypę, w grupie kontrolnej 80% osób wytworzyło odpowiednią odpowiedź immunologiczną i odporność przeciwko wirusowi grypy. W grupie badanej opiekunów osób chorych na Alzheimera taką odporność wytworzyło tylko 20% osób. W tym badaniu również sprawdzono czas gojenia się ran. U osób, które były opiekunami nieuleczalnie chorych małżonków rany goiły się średnio 9 dni dłużej niż w grupie kontrolnej.
Podobny rodzaj stresu przeżywają dzieci wychowane w dysfunkcyjnych domach czy ludzie, którzy tkwią w toksycznych relacjach czy opresyjnych miejscach pracy.
Jak radzić sobie ze stresem przewlekłym?
- Nazwij źródło stresu. Niepewność i brak informacji nasilają stres, więc pomaga zdobycie wiedzy i rozpisanie tego, na co masz wpływ.
- Odzyskuj poczucie kontroli małymi krokami: plan dnia, jedna decyzja na raz, proszenie o pomoc.
- Dbaj o ciało: sen, ruch i techniki oddechowe obniżają pobudzenie układu nerwowego.
- Szukaj wsparcia. Kontakt z bliskimi i grupy wsparcia dla opiekunów chronią przed wyczerpaniem.
O tym, jak stres wpływa na hormony, piszemy w tekście Jak duży stres wpływa na układ hormonalny? Kortyzol i jego rola, a cały temat porządkuje przewodnik po stresie, somatyce i bezsenności.
Zobacz też:
Wpływ stresu matki na dziecko
Bezpieczne i pozabezpieczne style przywiązania
Tryby w Terapii Schematów
Jak osłabić schemat Podatność na zranienie i zachorowanie
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Jeśli stres trwa od tygodni, źle śpisz, często chorujesz, masz kołatania serca, bóle głowy lub brzucha, czujesz się stale wyczerpana lub wyczerpany albo tracisz radość z życia, porozmawiaj z lekarzem rodzinnym i psychologiem. Opiekunowie przewlekle chorych bliskich mogą korzystać z grup wsparcia i opieki wytchnieniowej. Pomoc psychoterapeutyczną opisujemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest stres ostry?
To natychmiastowa, krótkotrwała reakcja organizmu na zagrożenie. Serce bije szybciej, rośnie poziom adrenaliny i kortyzolu, a po ustąpieniu zagrożenia organizm wraca do równowagi.
Czym jest stres przewlekły?
To długotrwała aktywacja mechanizmów stresowych, gdy obciążenie nie mija: przy opiece nad chorym, w trudnej pracy, toksycznej relacji czy biedzie. Organizm nie ma szansy wrócić do równowagi.
Jakie są objawy przewlekłego stresu?
Najczęściej: problemy ze snem, zmęczenie, rozdrażnienie, kłopoty z koncentracją, częste infekcje, bóle głowy, mięśni lub brzucha, wahania apetytu i obniżony nastrój.
Jak stres wpływa na odporność?
Przewlekły stres osłabia układ odpornościowy. W badaniach Janice Kiecolt-Glaser opiekunowie osób z chorobą Alzheimera słabiej odpowiadali na szczepionkę przeciw grypie, a rany goiły im się wolniej niż osobom z grupy kontrolnej.
Kto jest twórcą pojęcia stresu?
Pojęcie stresu w biologii i medycynie spopularyzował Hans Selye, który w 1936 roku opisał ogólny zespół adaptacyjny, czyli typową reakcję organizmu na różne szkodliwe bodźce.
Źródła
- Maté, G. (2004). Ciało a stres. Jak uniknąć fizycznych kosztów ukrytego stresu. Warszawa: Świat Książki.
- Selye, H. (1936). A syndrome produced by diverse nocuous agents. Nature, 138, 32. https://doi.org/10.1038/138032a0
- Kiecolt-Glaser, J. K., Glaser, R., Gravenstein, S., Malarkey, W. B., Sheridan, J. (1996). Chronic stress alters the immune response to influenza virus vaccine in older adults. PNAS, 93(7), 3043-3047. https://doi.org/10.1073/pnas.93.7.3043
- Kiecolt-Glaser, J. K., Marucha, P. T., Malarkey, W. B., Mercado, A. M., Glaser, R. (1995). Slowing of wound healing by psychological stress. The Lancet, 346(8984), 1194-1196. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(95)92899-592899-5)
- McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), 171-179. https://doi.org/10.1056/NEJM199801153380307