Emocjonalne zaniedbanie a przemoc psychiczna: różnice i skutki
W ciągu ostatnich lat znacznie się zwiększyła społeczna wrażliwość na tematy takie jak przemoc psychiczna i emocjonalne zaniedbanie. Dość powszechnie zdajemy się już przyjmować, że człowiek, a zwłaszcza dziecko, ma potrzeby emocjonalne, które muszą zostać zaspokojone dla jego prawidłowego rozwoju i dobrostanu.
Wiedzę tę na gruncie naukowym zawdzięczamy między innymi pracom takich badaczy jak Harry Harlow, Rene Spitz czy Bowlby. Szczegółowo o badaniach prowadzonych przez tych badaczy możesz przeczytać w poniższych tekstach:
Potrzeba bliskości i dotyku – eksperyment Harrego Harlow’a
Badania Rene Spitza nad skutkami rozłąki z matką
Bezpieczne i pozabezpieczne style przywiązania
Czym różni się emocjonalne zaniedbanie od przemocy psychicznej? Przemoc psychiczna to coś, co rodzic robi dziecku: wyśmiewa, upokarza, zawstydza, straszy, manipuluje. Emocjonalne zaniedbanie to coś, czego rodzic nie robi: nie zauważa uczuć dziecka, nie pociesza, nie odpowiada na jego potrzeby. Zaniedbanie bywa niewidoczne i nieświadome, ale skutki obu doświadczeń są podobne: niska samoocena, trudność w rozpoznawaniu własnych potrzeb, lęk i depresja w dorosłości. Przemoc psychiczna wobec osoby najbliższej jest w Polsce przestępstwem.
W skrócie
- Przemoc psychiczna to działanie (upokarzanie, straszenie), zaniedbanie emocjonalne to brak reakcji na potrzeby dziecka.
- Małe dziecko tłumaczy sobie zachowanie rodzica własną winą: „jestem zła, skoro mama się złości”.
- Badania łączą oba doświadczenia z depresją, lękiem i niską samooceną w dorosłości.
- Skutki łagodzi wsparcie innych życzliwych dorosłych, a w dorosłości terapia.
Przemoc psychiczna a odpowiedzialność karna
Można krzywdzić drugą osobę psychicznie i powodować w ten sposób długotrwałe skutki dla jej dobrostanu. W świetle polskiego prawa stosowanie przemocy psychicznej jest traktowane jako przestępstwo. Zostało ono uregulowane w art. 207 § 1 k.k.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Art. 207
§ 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.
§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.
Kodeks Karny, PRZESTĘPSTWA PRZECIWKO RODZINIE I OPIECE
Za stosowanie wobec nas przemocy psychicznej możemy dochodzić zadośćuczynienia zarówno na drodze postępowania cywilnego jak i karnego. Dowodem w takich sprawach mogą być zarówno zeznania świadków, nagrania aktów przemocy i nasza historia leczenia psychologicznego i psychiatrycznego. Warto wiedzieć również, że polskie prawo przewiduje możliwość szybkiego izolowania osoby dotkniętej przemocą od sprawcy. W ramach tego Policja może wydać: nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.
Pomimo zwiększonej świadomości na temat skutków i faktu istnienia przemocy psychicznej, wciąż granice między emocjonalnym zaniedbaniem a przemocą psychiczną nie są jasne. Wiele osób może mieć wątpliwości czym dokładnie przemoc psychiczna jest, również dlatego, że niestety jej stosowanie wciąż jest dość powszechne i jesteśmy nauczeni ją ignorować i bagatelizować.
Czym jest emocjonalne zaniedbanie dziecka?
Tak jak fizyczne zaniedbanie, jest niedostarczeniem dziecku rzeczy potrzebnych mu do fizycznego prawidłowego rozwoju (pożywienie, higiena, odzież, warunki mieszkaniowe), tak emocjonalne zaniedbanie jest niezaspokojeniem emocjonalnych potrzeb dziecka, które są niezbędne do jego prawidłowego rozwoju emocjonalnego i wykształcenia zdrowego poczucia własnej tożsamości i własnej wartości.
Zaniedbanie emocjonalne a przemoc psychiczna: czy różnica jest istotna?
Jonice Webb proponuje następujące definicje emocjonalnego zaniedbania i emocjonalnej przemocy:
Przemoc emocjonalna to coś, co rodzic robi dziecku – ma postać działania. Emocjonalne zaniedbanie jest tego przeciwieństwem – to brak działania. To rodzic ignorujący dziecko vs. rodzic krzywdzący dziecko.
Jonice Webb
W praktyce trudno jest wytyczyć ostrą granicę między tymi dwoma zjawiskami, ponieważ wiele zależy od motywów jakimi kieruje się rodzic lub opiekun dziecka. Warto jednak zaznaczyć, że bez względu na motywy i świadomość zadawanego cierpienia przez rodzica, efekt dla krzywdzonego lub zaniedbywanego dziecka będzie taki sam.
Dzieci będące ofiarami emocjonalnej przemocy lub zaniedbania cierpią na podobne, niekiedy wręcz poważniejsze, problemy psychiczne jak te, które doświadczyły przemocy fizycznej lub na tle seksualnym.
Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne
Dziecko, zwłaszcza małe, nie jest w stanie zracjonalizować zachowania rodzica przez pryzmat choroby, obciążenia, stresu, cech osobowości, presji otoczenia, “traumy pokoleniowej”, niedostatków charakteru i tak dalej. Małe dziecko postrzega zachowanie rodzica osobiście.
Na etapie na jakim jest rozwój umysłu małego dziecka, jedyna dostępna racjonalizacja, to “jeśli mama/tata mnie krzywdzi, to znaczy, że zrobiłem coś złego / jestem zły / zasługuję na to”. Z takim przekonaniem zazwyczaj żyją krzywdzone i zaniedbywane dzieci nie tylko całe dzieciństwo, ale czasem i całe życie. Małe dziecko postrzega rodzica jako istotę idealną, wszechmogącą, na podobieństwo Boga.
Świadomość, że rodzice nie są idealni, mają swoje ograniczenia i nie są wszechmogący przychodzi dopiero w późniejszych latach dorastania dziecka i dopiero wtedy jest możliwa racjonalizacja i tłumaczenie zachowania rodzica czynnikami, które nie dotyczą osobiście ofiary tylko sprawcy lub okoliczności w jakich się znajduje (choroba, niedostatki charakteru, presja, obciążenie stresem). Dopiero wtedy jest możliwe stwierdzenie “to jak rodzice mnie traktowali świadczy o tym co z nimi jest/było nie tak, a nie ze mną”.
Czy rodzic/opiekun celowo krzywdził, czy dopuścił się zaniedbania?
Rozróżnienie pomiędzy zaniedbaniem emocjonalnym a przemocą psychiczną może mieć znaczenie dla spraw karnych i wymiaru zasądzonej kary. Pod tym kątem, możemy rozważyć kilka sytuacji kiedy różnica między przemocą a zaniedbaniem jest nieostra i zależy od motywu jakim kierował się rodzic.
Na przykład rodzic może być pogrążony w depresji i niezdolny do przygotowywania posiłków dziecku w regularnym schemacie, opuszczając niektóre posiłki lub przesuwając znacznie ich godziny, ponieważ choroba zaburza jego poczucie czasu i zdolność do wykonywania podstawowych czynności opiekuńczych. Wtedy powiemy raczej o zaniedbywaniu dziecka z powodu choroby rodzica, rodzic nie robi tego celowo, mimo, że skutkiem jest to, że dziecko jest głodne i zaniedbane. Jednak może się zdarzyć, że rodzic celowo nie podaje dziecku np. kolacji w ramach kary. Wtedy powiemy o przemocy, którego skutkiem jest podobne fizyczne cierpienie – głód, oraz psychiczne cierpienie – upokorzenie.
W przypadku zadawania emocjonalnego cierpienia sytuacja również może zależeć od motywów i świadomości rodzica. To samo zachowanie może być celową przemocą lub zaniedbaniem potrzeb emocjonalnych dziecka. Jeśli rodzic jest chory (na depresję, zaburzenia lękowe, schizofrenię itd.) i przez to ma stępione odbieranie sygnałów wysyłanych przez dziecko, może widząc realną histerię i rozpacz u dziecka uważać, że jest to tylko “teatr”, że dziecko tylko udaje, przez co zadawać dziecku cierpienie psychiczne w postaci braku udzielenia mu wsparcia emocjonalnego i pocieszenia.
Z kolei rodzic krzywdzący, może być doskonale świadomy realności obserwowanych u dziecka uczuć, jednak celowo nie dopuszczać do siebie zrozpaczonego dziecka, ponieważ chce celowo go “ukarać” swoją niedostępnością i celowo wywołać u dziecka stan cierpienia psychicznego w ramach kary czy znęcania się.
| Emocjonalne zaniedbanie | Przemoc psychiczna | |
|---|---|---|
| Czym jest | Brakiem: rodzic nie odpowiada na emocjonalne potrzeby dziecka | Działaniem: rodzic aktywnie rani dziecko słowem lub zachowaniem |
| Przykłady | Brak pocieszenia, niezauważanie uczuć, chłód, brak zainteresowania | Wyśmiewanie, upokarzanie, zawstydzanie, straszenie, szantaż emocjonalny |
| Świadomość rodzica | Często nieświadome (depresja, przeciążenie, własne braki) | Częściej świadome lub lekceważące cierpienie dziecka |
| Widoczność | Trudne do zauważenia, „nic złego się nie działo” | Łatwiejsze do nazwania, czasem do udowodnienia |
| Skutki | Niska samoocena, pustka, trudność w rozpoznawaniu potrzeb | Niska samoocena, lęk, wstyd, depresja |
Przemoc psychiczna w rodzinie: przykłady
Przemoc psychiczna nie wynika z przeoczenia, zaniedbania, niewiedzy czy choroby. Polega na robieniu lub nierobieniu czegoś celowo i z premedytacją, by sprawić drugiej osobie ból. Nie musi mieć miejsce wyłącznie w gniewie czy kłótni. Może również być sprawiana w formie “żartobliwych”, “uszczypliwych” komentarzy, rzucanych mimochodem.
Do przemocy psychicznej możemy zaliczyć:
- Wyśmiewanie
- Obwinianie
- Upokarzanie
- Krytykowanie
- Zawstydzanie
- Wywoływanie poczucia winy
- Manipulowanie
- Oszukiwanie
- Umniejszanie
- Grożenie
- Dyskredytowanie
- Lekceważenie
- Nieodzywanie się
- Nienawistne spojrzenia
- Celowe stawianie dziecka w przerażających lub przytłaczających sytuacjach
- Degradowanie płci dziecka
- Kontrolowanie
- Czytanie prywatnej korespondencji
- Straszenie porzuceniem
Zobacz też: Przemoc psychiczna i emocjonalna – przykłady
Skutki emocjonalnego zaniedbania i przemocy psychicznej w dzieciństwie
- Osłabione poczucie własnej wartości i pewności siebie
- Poczucie, że nie ma się oparcia w sobie, ciągłe poczucie zagubienia i przytłoczenia
- Trudność z akceptacją i realizowaniem własnych potrzeb
- Poczucie emocjonalnego głodu – może się przejawiać w zaabsorbowanym lub zdezorganizowanym stylem przywiązania
- Trudności w intymnych relacjach
- Uczucie samotności i wyobcowania
- Trudność w przetwarzaniu, nazywaniu i przeżywaniu uczuć
- Uogólnione poczucie niedoboru
- Ciągłe poczucie walki
- Brak bazowego poczucia bezpieczeństwa (stały, wysoki poziom niepokoju)
- Depresja
- Uzależnienia (behawioralne, od substancji, cyfrowe)
- Bezsilność i wyuczona bezradność
- Perfekcjonizm i samokrytyka
- Trudności w rozpoznaniu własnych pasji i podążaniu za wewnętrznym głosem
- Tendencje do unikania
- Poczucie wyobcowania we własnym ciele, dysocjacja
- Zachowania autodestrukcyjne
- Poruszanie się w labiryncie wewnętrznych bardzo sztywnych zakazów i nakazów
- Amnezja, problemy z pamięcią, “czarne plamy” w pamięci dotyczące przeszłości
- Nadmierna wrażliwość
- Obniżone zdolności poznawcze i społeczne
Od czego zależy siła skutków emocjonalnego zaniedbania i psychicznej przemocy?
Choć ciężko w to uwierzyć, dzieci są najczęściej krzywdzone przez rodziców. Nie dlatego, że rodzice ich nie kochają, ale ponieważ nie wiedzą, że można wychowywać je bez przemocy.
Urszula Kubicka-Kraszyńska, koordynatorka Centrum Dziecka i Rodziny FDDS
Są osoby, które wychodzą obronną ręką ze strasznych warunków w jakich dorastali. Choć wydaje się, że dorastali na emocjonalnej pustyni, zdają się nosić w sercu całkiem sporo zasobów którymi dzielą się światem. Jak to się dzieje? Istnieje kilka czynników, od których zależy jak druzgoczące skutki dla dziecka będzie miało doświadczanie przemocy bądź zaniedbania ze strony opiekunów.
Częstotliwość
Okazjonalne lub przejściowe akty zaniedbania bądź przemocy pozostawiają mniej druzgoczące skutki w psychice niż zaniedbanie i przemoc mające miejsce konsekwentnie i w sposób ciągły.
Na przykład przejściowa nieobecność matki np. z powodu epizodu jej choroby, trudnej sytuacji ekonomicznej czy jej hospitalizacji przy ogólnej jej dostępności emocjonalnej i troskliwości nie odciśnie na dziecku tak znaczącego piętna, jak matka stale niedostępna emocjonalnie np. z powodu chronicznej, nieleczonej depresji.
Sporadyczne akty przemocy w domu odzierają dziecko z poczucia bezpieczeństwa i zaufania wobec bliskich i świata, jednak przemoc mająca miejsce w sposób ciągły nie daje nawet szans na regenerację i prawidłowy rozwój w okresach “spokoju”. Ogranicza również zdolność dziecka do budowania bezpiecznych więzi z innymi ludźmi i koncentracji na swoim rozwoju.
Wiek dziecka
Im mniejsze dziecko tym mniejsza jego odporność na akty zaniedbania i krzywdzenia, oraz głębsze i bardziej długofalowe skutki doznanej przemocy bądź zaniedbania. Starsze dzieci, które doświadczyły troski, dostępności emocjonalnej i bezpiecznej więzi ze swoimi rodzicami/opiekunami, gdy staną się ofiarami przemocy bądź zaniedbania w późniejszym wieku, mają duże szanse poradzić sobie z tym lepiej i szybciej dojść do siebie, ponieważ stoją na mocnym fundamencie położonym przez sprzyjające środowisko we wczesnym etapie życia. Ponadto sieć społeczna starszych dzieci składa się z większej liczby dorosłych od których mogą czerpać wsparcie, co wiedzie nas do kolejnego punktu.
Środowisko
Czy w otoczeniu dziecka znajdują się życzliwi, wspierający dorośli, którzy łagodzą skutki zaniedbywania i krzywdzenia ze strony jego rodzica/opiekuna? Jak na przemoc reaguje drugi rodzic i najbliższa rodzina? Czy stają po stronie dziecka i zapewniają mu ochronę, czy są biernymi obserwatorami? Udają, że nie widzą przemocy i nadużycia? Czy są współuzależnieni ze sprawcą przemocy? Im więcej jest osób, które aktywnie “stają po stronie dziecka”, z którymi dziecko ma szanse stworzyć bezpieczną więź, tym większa szansa, że skutki doświadczonego zaniedbywania bądź przemocy nie będą tak dotkliwe dla jego psychiki.
Jeśli dziecko ma szansę czerpać wsparcie, troskę, opiekę i ochronę od innych dorosłych w swoim otoczeniu (nauczyciele, opiekunki, ciotki, wujkowie, starsze rodzeństwo, dziadkowie), tworzy to niejako “siatkę bezpieczeństwa” i zwiększa jego odporność na szkodliwe warunki jakie panują w jego domu rodzinnym.
Nie zawsze przemoc jest na tyle oczywista lub możliwa do udowodnienia, by pociągnąć rodzica do odpowiedzialności karnej. Nie zawsze też uważamy, że rachunek zysków i strat byłby po stronie wytoczenia krzywdzącemu rodzicowi sprawy karnej, ponieważ wysoko cenimy wartość środowiska rodzinnego i nie ufamy placówkom opiekuńczym i rodzicom adopcyjnym.
To co zawsze możemy zrobić, to zaoferować dziecku tyle wsparcia, zrozumienia i bezpiecznego środowiska w naszym zakresie ile mamy możliwość od siebie podarować. Interesować się i nie być obojętnym. Dziecko będzie z tego czerpać korzyści być może do końca swojego życia, wspominając życzliwego wujka / nauczyciela, który obdarzył go wiarą w jego umiejętności, uwagą i szacunkiem i wspierał w jego pasjach i zainteresowaniach, co pozwoliło mu przetrwać w przemocowym/zaniedbującym środowisku rodzinnym przy zdrowych zmysłach.
Co mówią badania o skutkach przemocy psychicznej i zaniedbania?
Metaanaliza Rosany Norman i współpracowników (2012), obejmująca 124 badania, pokazała, że przemoc emocjonalna i zaniedbanie w dzieciństwie wiążą się z wyraźnie większym ryzykiem depresji, zaburzeń lękowych, prób samobójczych i uzależnień w dorosłości, porównywalnym z przemocą fizyczną. Metaanaliza Marii Infurny i współpracowników (2016) wykazała, że spośród różnych form krzywdzenia z depresją najsilniej wiążą się właśnie przemoc emocjonalna i zaniedbanie. Dorosłe osoby po takich doświadczeniach często umniejszają swoje sukcesy i nie potrafią przyjąć pochwały, co opisujemy w tekście o odrzucaniu pozytywów. Więcej o skutkach dorastania w trudnej rodzinie przeczytasz w przewodniku po DDA i DDD.
Uwaga prawna: art. 207 Kodeksu karnego był zmieniany nowelizacją z 2023 roku, która podniosła wymiar kar. Aktualne brzmienie przepisu sprawdzisz w Internetowym Systemie Aktów Prawnych (ISAP) albo u prawnika.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Pomocy warto szukać, gdy rozpoznajesz u siebie skutki opisane wyżej: chroniczne poczucie pustki, trudność w rozpoznawaniu swoich potrzeb, stałą samokrytykę, lęk w relacjach lub obniżony nastrój. Z doświadczeniami zaniedbania i przemocy psychicznej dobrze pracuje terapia schematów, terapia psychodynamiczna i terapia skoncentrowana na traumie. Różne nurty opisujemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Gdzie szukać pomocy: Ogólnopolski Telefon dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” 800 120 002, Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka 800 12 12 12, Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222. W sytuacji zagrożenia dzwoń pod 112.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest emocjonalne zaniedbanie dziecka?
To niezaspokajanie emocjonalnych potrzeb dziecka: brak pocieszenia, uwagi, zainteresowania jego uczuciami i przeżyciami. Rodzic może dbać o jedzenie i ubranie, a jednocześnie emocjonalnie być nieobecny.
Jakie są przykłady przemocy psychicznej w rodzinie?
Wyśmiewanie, obwinianie, upokarzanie, ciągłe krytykowanie, zawstydzanie, wywoływanie poczucia winy, manipulowanie, straszenie, szantaż emocjonalny, izolowanie od innych i milczenie jako kara.
Czy przemoc psychiczna jest karalna?
Tak. Znęcanie się psychiczne nad osobą najbliższą, zależną, małoletnią lub nieporadną jest przestępstwem z art. 207 Kodeksu karnego. Można też dochodzić zadośćuczynienia na drodze cywilnej.
Jakie są skutki zaniedbania emocjonalnego w dorosłości?
Najczęściej niska samoocena, poczucie pustki, trudność w rozpoznawaniu i wyrażaniu potrzeb, lęk w bliskich relacjach, pozabezpieczne style przywiązania oraz większe ryzyko depresji i zaburzeń lękowych.
Źródła
- Infurna, M. R., Reichl, C., Parzer, P., Schimmenti, A., Bifulco, A., Kaess, M. (2016). Associations between depression and specific childhood experiences of abuse and neglect: A meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 190, 47-55. https://doi.org/10.1016/j.jad.2015.09.006
- Norman, R. E., Byambaa, M., De, R., Butchart, A., Scott, J., Vos, T. (2012). The long-term health consequences of child physical abuse, emotional abuse, and neglect: A systematic review and meta-analysis. PLoS Medicine, 9(11), e1001349. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1001349
- Lee Cori, J. (2020). Matka niedostępna emocjonalnie. Jak rozpoznać i wyleczyć niewidzialne skutki zaniedbania emocjonalnego w dzieciństwie. Warszawa: Zwierciadło.
- Webb, J. (2012). Running on empty: Overcome your childhood emotional neglect. New York: Morgan James Publishing.
- Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, art. 207 (Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.).
Zdjęcie: Hannah Domsic, Unsplash.
