Strona główna » Spis treści » Emocjonalne zaniedbanie i przemoc psychiczna

Emocjonalne zaniedbanie i przemoc psychiczna

W ciągu ostatnich lat znacznie się zwiększyła społeczna wrażliwość na tematy takie jak przemoc psychiczna i emocjonalne zaniedbanie. Dość powszechnie zdajemy się już przyjmować, że człowiek, a zwłaszcza dziecko, ma potrzeby emocjonalne, które muszą zostać zaspokojone dla jego prawidłowego rozwoju i dobrostanu.

Wiedzę tą na gruncie naukowym zawdzięczamy między innymi pracom takich badaczy jak Harry Harlow, Rene Spitz czy Bowlby. Szczegółowo o badaniach prowadzonych przez tych badaczy możesz przeczytać poniższych tekstach:
Potrzeba bliskości i dotyku – eksperyment Harrego Harlow’a
Badania Rene Spitza nad skutkami rozłąki z matką
Bezpieczne i pozabezpieczne style przywiązania

Przemoc psychiczna, a odpowiedzialność karna

Można krzywdzić drugą osobę psychicznie i powodować w ten sposób długotrwałe skutki dla jej dobrostanu. W świetle polskiego prawa stosowanie przemocy psychicznej jest traktowane jako przestępstwo. Zostało ono uregulowane w art. 207 § 1 k.k.

Art. 207
§ 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12.

Kodeks Karny, PRZESTĘPSTWA PRZECIWKO RODZINIE I OPIECE

Za stosowanie wobec nas przemocy psychicznej możemy dochodzić zadośćuczynienia zarówno na drodze postępowania cywilnego jak i karnego. Dowodem w takich sprawach mogą być zarówno zeznania świadków, nagrania aktów przemocy i nasza historia leczenia psychologicznego i psychiatrycznego. Warto wiedzieć również, że polskie prawo przewiduje możliwość szybkiego izolowania osoby dotkniętej przemocą od sprawcy. W ramach tego Policja może wydać: nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Pomimo zwiększonej świadomości na temat skutków i faktu istnienia przemocy psychicznej, wciąż granice między emocjonalnym zaniedbaniem, a przemocą psychiczną nie są jasne. Wiele osób może mieć wątpliwości czym dokładnie przemoc psychiczna jest, również dlatego, że niestety jej stosowanie wciąż jest dość powszechne i jesteśmy nauczeni ją ignorować i bagatelizować.

Emocjonalne zaniedbanie

Tak jak fizyczne zaniedbanie, jest niedostarczeniem dziecku rzeczy potrzebnych mu do fizycznego prawidłowego rozwoju (pożywienie, higiena, odzież, warunki mieszkaniowe), tak emocjonalne zaniedbanie jest niezaspokojeniem emocjonalnych potrzeb dziecka, które są niezbędne do jego prawidłowego rozwoju emocjonalnego i wykształcenia zdrowego poczucia własnej tożsamości i własnej wartości.

Czy różnica między zaniedbaniem, a przemocą jest istotna?

Jonice Webb proponuje następujące definicja emocjonalnego zaniedbania i emocjonalnej przemocy:

Przemoc emocjonalna to coś, co rodzic robi dziecku – ma postać działania. Emocjonalne zaniedbanie jest tego przeciwieństwem – to brak działania. To rodzic ignorujący dziecko vs. rodzic krzywdzący dziecko.

Jonice Webb

W praktyce trudno jest wytyczyć ostrą granicę między tymi dwoma zjawiskami, ponieważ wiele zależy od motywów jakimi kieruje się rodzic lub opiekun dziecka. Warto jednak zaznaczyć, że bez względu na motywy i świadomość zadawanego cierpienia przez rodzica, efekt dla krzywdzonego lub zaniedbywanego dziecka będzie taki sam.

Dzieci będące ofiarami emocjonalnej przemocy lub zaniedbania cierpią na podobne, niekiedy wręcz poważniejsze, problemy psychiczne jak te, które doświadczyły przemocy fizycznej lub na tle seksualnym.

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne

Dziecko, zwłaszcza małe, nie jest w stanie zracjonalizować zachowania rodzica przez pryzmat choroby, obciążenia, stresu, cech osobowości, presji otoczenia, „traumy pokoleniowej”, niedostatków charakteru i tak dalej. Małe dziecko postrzega zachowanie rodzica osobiście.

Na etapie na jakim jest rozwój umysłu małego dziecka, jedyna dostępna racjonalizacja, to „jeśli mama/tata mnie krzywdzi, to znaczy, że zrobiłem coś złego / jestem zły / zasługuję na to”. Z takim przekonaniem zazwyczaj żyją krzywdzone i zaniedbywane dzieci nie tylko całe dzieciństwo, ale czasem i całe życie. Małe dziecko postrzega rodzica jako istotę idealną, wszechmogącą, na podobieństwo Boga.

Świadomość, że rodzice nie są idealni, mają swoje ograniczenia i nie są wszechmogący przychodzi dopiero w późniejszych latach dorastania dziecka i dopiero wtedy jest możliwa racjonalizacja i tłumaczenie zachowania rodzica czynnikami, które nie dotyczą osobiście ofiary tylko sprawcy lub okoliczności w jakich się znajduje (choroba, niedostatki charakteru, presja, obciążenie stresem). Dopiero wtedy jest możliwe stwierdzenie „to jak rodzice mnie traktowali świadczy o tym co z nimi jest/było nie tak, a nie ze mną”.

Czy rodzic/opiekun celowo krzywdził, czy dopuścił się zaniedbania?

Rozróżnienie pomiędzy zaniedbaniem emocjonalnym, a przemocą psychiczną może mieć znaczenie dla spraw karnych i wymiaru zasądzonej kary. Pod tym kątem, możemy rozważyć kilka sytuacji kiedy różnica między przemocą a zaniedbaniem jest nieostra i zależy od motywu jakim kierował się rodzic.

Na przykład rodzic może być pogrążony w depresji i niezdolny do przygotowywania posiłków dziecku w regularnym schemacie, opuszczając niektóre posiłki lub przesuwając znacznie ich godziny, ponieważ choroba zaburza jego poczucie czasu i zdolność do wykonywania podstawowych czynności opiekuńczych. Wtedy powiemy raczej o zaniedbywaniu dziecka z powodu choroby rodzica, rodzic nie robi tego celowo, mimo, że skutkiem jest to, że dziecko jest głodne i zaniedbane. Jednak może się zdarzyć, że rodzic celowo nie podaje dziecku np. kolacji w ramach kary. Wtedy powiemy o przemocy, którego skutkiem jest podobne fizyczne cierpienie – głód, oraz psychiczne cierpienie – upokorzenie.

W przypadku zadawania emocjonalnego cierpienia sytuacja również może zależeć od motywów i świadomości rodzica. To samo zachowanie może być celową przemocą lub zaniedbaniem potrzeb emocjonalnych dziecka. Jeśli rodzic jest chory (na depresję, zaburzenia lękowe, schizofrenię itd.) i przez to ma stępione odbieranie sygnałów wysyłanych przez dziecko, może widząc realną histerię i rozpacz u dziecka uważać, że jest to tylko „teatr”, że dziecko tylko udaje, przez co zadawać dziecku cierpienie psychiczne w postaci braku udzielenia mu wsparcia emocjonalnego i pocieszenia.

Z kolei rodzic krzywdzący, może być doskonale świadomy realności obserwowanych u dziecka uczuć, jednak celowo nie dopuszczać do siebie zrozpaczonego dziecka, ponieważ chce celowo go „ukarać” swoją niedostępnością i celowo wywołać u dziecka stan cierpienia psychicznego w ramach kary czy znęcania się.

Przemoc psychiczna

Przemoc psychiczna nie wynika z przeoczenia, zaniedbania, niewiedzy czy choroby. Polega na robieniu lub nierobieniu czegoś celowo i z premedytacją, by sprawić drugiej osobie ból. Nie musi mieć miejsce wyłącznie w gniewie czy kłótni. Może również być sprawiana w formie „żartobliwych”, „uszczypliwych” komentarzy, rzucanych mimochodem.

Do przemocy psychicznej możemy zaliczyć:

  • Wyśmiewanie
  • Obwinianie
  • Upokarzanie
  • Krytykowanie
  • Zawstydzanie
  • Wywoływanie poczucia winy
  • Manipulowanie
  • Oszukiwanie
  • Umniejszanie
  • Grożenie
  • Dyskredytowanie
  • Lekceważenie
  • Nieodzywanie się
  • Nienawistne spojrzenia
  • Celowe stawianie dziecka w przerażających lub przytłaczających sytuacjach
  • Degradowanie płci dziecka
  • Kontrolowanie
  • Czytanie prywatnej korespondencji
  • Straszenie porzuceniem

Zobacz też: Przemoc psychiczna i emocjonalna – przykłady

Skutki emocjonalnego zaniedbania i przemocy psychicznej w dzieciństwie

  1. Osłabione poczucie własnej wartości i pewności siebie
  2. Poczucie, że nie ma się oparcia w sobie, ciągłe poczucie zagubienia i przytłoczenia
  3. Trudność z akceptacją i realizowaniem własnych potrzeb
  4. Poczucie emocjonalnego głodu – może się przejawiać w zaabsorbowanym lub zdezorganizowanym stylem przywiązania
  5. Trudności w intymnych relacjach
  6. Uczucie samotności i wyobcowania
  7. Trudność w przetwarzaniu, nazywaniu i przeżywaniu uczuć
  8. Uogólnione poczucie niedoboru
  9. Ciągłe poczucie walki
  10. Brak bazowego poczucia bezpieczeństwa (stały, wysoki poziom niepokoju)
  11. Depresja
  12. Uzależnienia (behawioralne, od substancji, cyfrowe)
  13. Bezsilność i wyuczona bezradność
  14. Perfekcjonizm i samokrytyka
  15. Trudności w rozpoznaniu własnych pasji i podążaniu za wewnętrznym głosem
  16. Tendencje do unikania
  17. Poczucie wyobcowania we własnym ciele, dysocjacja
  18. Zachowania autodestrukcyjne
  19. Poruszanie się w labiryncie wewnętrznych bardzo sztywnych zakazów i nakazów
  20. Amnezja, problemy z pamięcią, „czarne plamy” w pamięci dotyczące przeszłości
  21. Nadmierna wrażliwość
  22. Obniżone zdolności poznawcze i społeczne

Od czego zależy siła skutków emocjonalnego zaniedbania i psychicznej przemocy?

Choć ciężko w to uwierzyć, dzieci są najczęściej krzywdzone przez rodziców. Nie dlatego, że rodzice ich nie kochają, ale ponieważ nie wiedzą, że można wychowywać je bez przemocy.

Urszula Kubicka-Kraszyńska, koordynatorka Centrum Dziecka i Rodziny FDDS

Są osoby, które wychodzą obronną ręką ze strasznych warunków w jakich dorastali. Choć wydaje się, że dorastali na emocjonalnej pustyni, zdają się nosić w sercu całkiem sporo zasobów którymi dzielą się światem. Jak to się dzieje? Istnieje kilka czynników, od których zależy jak druzgoczące skutki dla dziecka będzie miało doświadczanie przemocy bądź zaniedbania ze strony opiekunów.

Częstotliwość

Okazjonalne lub przejściowe akty zaniedbania bądź przemocy pozostawiają mniej druzgoczące skutki w psychice niż zaniedbanie i przemoc mające miejsce konsekwentnie i w sposób ciągły.

Na przykład przejściowa nieobecność matki np. z powodu epizodu jej choroby, trudnej sytuacji ekonomicznej czy jej hospitalizacji przy ogólnej jej dostępności emocjonalnej i troskliwości nie odciśnie na dziecku tak znaczącego piętna, jak matka stale niedostępna emocjonalnie np. z powodu chronicznej, nieleczonej depresji.

Sporadyczne akty przemocy w domu odzierają dziecko z poczucia bezpieczeństwa i zaufania wobec bliskich i świata, jednak przemoc mająca miejsce w sposób ciągły nie daje nawet szans na regenerację i prawidłowy rozwój w okresach „spokoju”. Ogranicza również zdolność dziecka do budowania bezpiecznych więzi z innymi ludźmi i koncentracji na swoim rozwoju.

Wiek dziecka

Im mniejsze dziecko tym mniejsza jego odporność na akty zaniedbania i krzywdzenia, oraz głębsze i bardziej długofalowe skutki doznanej przemocy bądź zaniedbania. Starsze dzieci, które doświadczyły troski, dostępności emocjonalnej i bezpiecznej więzi ze swoimi rodzicami/opiekunami, gdy staną się ofiarami przemocy bądź zaniedbania w późniejszym wieku, mają duże szanse poradzić sobie z tym lepiej i szybciej dojść do siebie, ponieważ stoją na mocnym fundamencie położonym przez sprzyjające środowisko we wczesnym etapie życia. Ponadto sieć społeczna starszych dzieci składa się z większej liczby dorosłych od których mogą czerpać wsparcie, co wiedzie nas do kolejnego punktu.

Środowisko

Czy w otoczeniu dziecka znajdują się życzliwi, wspierający dorośli, którzy łagodzą skutki zaniedbywania i krzywdzenia ze strony jego rodzica/opiekuna? Jak na przemoc reaguje drugi rodzic i najbliższa rodzina? Czy stają po stronie dziecka i zapewniają mu ochronę, czy są biernymi obserwatorami? Udają, że nie widzą przemocy i nadużycia? Czy są współuzależnieni ze sprawcą przemocy? Im więcej jest osób, które aktywnie „stają po stronie dziecka”, z którymi dziecko ma szanse stworzyć bezpieczną więź, tym większa szansa, że skutki doświadczonego zaniedbywania bądź przemocy nie będą tak dotkliwe dla jego psychiki.

Jeśli dziecko ma szansę czerpać wsparcie, troskę, opiekę i ochronę od innych dorosłych w swoim otoczeniu (nauczyciele, opiekunki, ciotki, wujkowie, starsze rodzeństwo, dziadkowie), tworzy to niejako „siatkę bezpieczeństwa” i zwiększa jego odporność na szkodliwe warunki jakie panują w jego domu rodzinnym.

Nie zawsze przemoc jest na tyle oczywista lub możliwa do udowodnienia, by pociągnąć rodzica do odpowiedzialności karnej. Nie zawsze też uważamy, że rachunek zysków i strat byłby po stronie wytoczenia krzywdzącemu rodzicowi sprawy karnej, ponieważ wysoko cenimy wartość środowiska rodzinnego i nie ufamy placówkom opiekuńczym i rodzicom adopcyjnym.

To co zawsze możemy zrobić, to zaoferować dziecku tyle wsparcia, zrozumienia i bezpiecznego środowiska w naszym zakresie ile mamy możliwość od siebie podarować. Interesować się i nie być obojętnym. Dziecko będzie z tego czerpać korzyści być może do końca swojego życia, wspominając życzliwego wujka / nauczyciela, który obdarzył go wiarą w jego umiejętności, uwagą i szacunkiem i wspierał w jego pasjach i zainteresowaniach, co pozwoliło mu przetrwać w przemocowym/zaniedbującym środowisku rodzinnym przy zdrowych zmysłach.

Źródło:
Jasmine Lee Cori, Matka niedostępna emocjonalnie. Jak rozpoznać i wyleczyć niewidzialne skutki zaniedbania emocjonalnego w dzieciństwie, Wydawnictwo Zwierciadło, Warszawa 2020
Zdjęcie autorstwa Hannah Domsic, Unsplash

Już w dzieciństwie rozwijają się trwałe fundamenty poczucia własnej wartości, a wszelkie braki w relacjach z rodzicami mają swoje odbicie w późniejszym dorosłym życiu. Dla prawidłowego rozwoju niezbędna jest bliskość, a brak obecności lub słów „kocham Cię” od najważniejszej osoby – matki, zostawia trwałe ślady w psychice. Dziecko doświadczające w dzieciństwie braków emocjonalnych, często ma niskie poczucie własnej wartości i obwinia za to siebie, ale książka „Matka niedostępna emocjonalnie. Jak rozpoznać i wyleczyć niewidzialne skutki zaniedbania w dzieciństwie” pozwala lepiej zrozumieć postępowanie rodzicielki i wyjaśnia, dlaczego nie była ona zdolna do okazywania miłości.

Zamów książkę „Matka niedostępna emocjonalnie” Jasmin Lee Cori w księgarni TaniaKsiążka.pl
(zamawiając z tego linku wspierasz rozwój bloga higienamyslenia.pl)

Doktor Robert J. Ackerman, który od kilkudziesięciu lat pomaga dorosłym córkom alkoholików zrozumieć siebie, zaakceptować skomplikowaną przeszłość i rozpocząć proces zdrowienia, przekonuje, że mają one wystarczająco dużo siły i wytrwałości, by poradzić sobie z dawnymi zranieniami i prowadzić satysfakcjonujące życie.  Dowodzą tego bezpośrednie relacje jego pacjentek. Dzielą się one w tej książce swoimi trudnymi przeżyciami i na własnym przykładzie pokazują, że choć niełatwo jest „na nowo poskładać wartości, zaufanie i miłość”, to można nauczyć się rozumieć i akceptować własne emocje oraz odzyskać wiarę w siebie i świat.

Zamów książkę „Wyrosnąć z DDA” Roberta J. Ackermana w księgarni TaniaKsiążka.pl
(zamawiając z tego linku wspierasz rozwój bloga higienamyslenia.pl)