Schemat Izolacja społeczna

Schematy są to zbiory przekonań i postaw życiowych, które oddziaływają na nasze życie, determinują nasze reakcje, wybory i interpretacje rzeczywistości. W Terapii Schematów zapoczątkowanej przez Jeffrey E. Young jest wyodrębnione 18 schematów. Jednym z nich jest schemat Izolacja społeczna, który dziś opiszę od strony teoretycznej.

Schemat Izolacja społeczna – definicja

Schemat opiera się na przekonaniu, że dana osoba różni się w znaczący sposób od postrzeganego ogółu innych osób. Człowiek, który wykształcił ten schemat, żywi przekonanie, że nie pasuje do żadnej grupy, że jest wyrzutkiem, outsiderem. Z nikim nie jest w stanie się w pełni identyfikować. Ma wrażenie bycia w izolacji i wyobcowanym od innych osób. Może mieć wrażenie, że nigdy tak naprawdę nie uczestniczy w kontekstach społecznych, tylko jest ich odrębnym obserwatorem.

Przyczyny schematu Izolacja społeczna

Schemat wykształca się w odpowiedzi na realne lub wyobrażone poczucie bycia innym niż „wszyscy”. Schemat Izolacji społecznej mogą wykształcić dzieci i osoby dorastające w odpowiedzi na szeroki wachlarz postrzeganych różnić w stosunku do ogólnej większości:

• inna narodowość niż większości osób w otoczeniu
• inne pochodzenie etniczne niż większości osób w otoczeniu
• inne pochodzenie kulturowe np. nastolatek ze wsi, może wykształcić schemat Izolacji społecznej mieszkając w mieście i na odwrót
• odznaczanie się szczególną cechą fizyczną, odróżniającą nas od „ogółu”, która to cecha zwraca na siebie uwagę np. wyjątkowa uroda, wyjątkowa brzydota, rzadki kolor włosów (np. rudy), wyjątkowo wysoki wzrost, wyjątkowo niski wzrost, wyjątkowa grubość, wyjątkowa chudość
• niepełnosprawność w jakimkolwiek stopniu (fizycznym lub umysłowym)
• bycie osobą wyjątkowo wrażliwą, wyjątkowo cichą, nieneurotypową (np. z syndromem Aspergera, ADHD itd)
• posiadanie innej orientacji płciowej niż większość osób w otoczeniu
• pochodzenie z rodziny, która różni się od postrzeganego „ogółu” w otoczeniu, np:
  • rodziny z problemem z uzależnieniami (alkohol, narkotyki, hazard)
  • pochodzenie z rodziny, w której ktoś z rodziny jest poważnie chory fizycznie lub psychicznie
  • pochodzenie z rodziny, w której występuje przemoc
  • pochodzenie z rodziny biedniejszej niż postrzegany „ogół” otoczenia
  • pochodzenie z rodziny bogatszej niż postrzegany „ogół” otoczenia
  • pochodzenie z niepełnej rodziny, bycie sierotą
  • pochodzenie z rodziny adopcyjnej

• bycie ofiarą lub świadkiem traumatycznego zdarzenia, które odciska w psychice wrażenie, bycia naznaczonym (gwałt, molestowanie, pobicie)
• doświadczanie nagannych moralnie myśli, wyobrażeń (np. dotyczących seksu lub agresji wobec innych) i wyobrażanie sobie, że jest to właściwe tylko dla nas piętno, które nas odróżnia od reszty „normalnych” ludzi
• posiadanie niszowych uzdolnień i zainteresowań, które spotykają się z odrzuceniem i wyszydzaniem ze strony grupy rówieśniczej

Wachlarz możliwych przyczyn wykształcenia schematu Izolacja Społeczna, jest tak szeroki, że spokojnie można w nim zmieścić dużą część społeczeństwa. Jednak dziecko lub młody dorosły, który ten schemat wykształca nie jest jeszcze w stanie dostrzec, że społeczeństwo, to nie jest monolit. Wiele osób, jest podobnych do niego, a on jest podobny do wielu osób. Jego postrzeganie społeczeństwa ogranicza się do analizy osób, które zna, czyli swojej grupy rówieśniczej w szkole, sąsiadów i rodziny. Tak ograniczona grupa osób może faktycznie znacząco różnić się od tej jednostki, ale mogą to być też różnice jedynie postrzegane jako tak wyraziste i kontrastowe, a w rzeczywistości o wiele mniejsze lub towarzyszące znacznej liście podobieństw łączących te osoby.

Powstawanie schematu, a niedojrzałość poznawcza

Schemat wykształca się w odpowiedzi na zniekształcenia poznawcze i przekonania, że jesteśmy inni niż wszyscy. Jako młody człowiek lub dziecko, nie potrafimy przeanalizować kim dokładnie są ci „wszyscy” i dostrzec, że są oni mozaiką najróżniejszych osób, w tym w dużej mierze, osób znacząco różniących się od innych pewnymi cechami. Niedojrzałość poznawcza takiej osoby, każe jej kierować się zniekształceniami poznawczymi w interpretacji świata i uwypuklać różnice, zamiast dostrzegać cały ogrom podobieństw do innych osób. Osoba wyobraża sobie, że jej odmienność to jest jej wina i niezmienna cecha, wrośnięta w jej osobowość, rodzaj piętna, które nosi w sobie i które trwale odróżnia ją od innych osób.

Szczególnie trudna jest sytuacja osób, które dorastają w domach dysfunkcyjnych. Tabu rodzinne wokół dysfukcji danej rodziny (występujące w większości takich rodzin), każe dziecku sobie wyobrażać, że ono jedno jest odmienne wobec całego społeczeństwa. Dziecko jest obciążone niesieniem w sobie tajemnicy rodzinnej, która w jego mniemaniu sprawia, że jest on wyrzutkiem. Myślenie magiczne dziecka, powoduje, że wyobraża sobie, że odmienność i dysfunkcja rodziny jest jego winą. W istocie osób, które dzielą z nim swoje bolączki (poważna choroba w rodzinie, uzależnienia w rodzinie, niepełna rodzina itd) jest znacznie więcej niż on sam kontra całe społeczeństwo, ale nie jest on jeszcze tego w stanie dostrzec.

Zazwyczaj jeśli wykształca się schemat Izolacji społecznej, oznacza to, że w otoczeniu osoby dotkniętej tym schematem, nie było żadnego znaczącego dorosłego, który mógłby odpowiedzieć na obawy dziecka / młodego dorosłego dotyczącego jego „odmienności”, ukazać ludzi jako różniących się między sobą i niosących na swoich barkach bolączki podobne do jego, oraz ukazać całą listę podobieństw, które go łączą ze społeczeństwem i czynią normalnego, pełnoprawnego członka społeczności.

Skutki schematu Izolacja społeczna

W wyniku wykształcenia i podtrzymywania schematu Izolacja społeczna, osoba wierzy, że różni się znacząco od innych i nie pasuje do „reszty”. Powoduje to:

• cierpienie psychiczne
• poczucie osamotnienia
• trudności w realizacji ludzkich potrzeb:
  • budowania i podtrzymywania relacji z innymi
  • bycia częścią większej całości
  • czucia się akceptowanym w grupie
  • służenia społeczeństwu tym co w nas najlepsze
  • odnajdywania własnej drogi i realizacji jej w kontekście społecznym
  • celebrowania i świętowania
  • odnajdywania wsparcia w innych ludziach

Schemat Izolacja społeczna, a tryby radzenia sobie ze schematem

Każdy schemat przejawia się w trzech różnych trybach radzenia sobie. Tryby mogą się zmieniać w zależności od czasu i kontekstu. Jedna osoba może przejawiać wszystkie trzy tryby radzenia sobie ze schematem. Tryby związane są z wrodzonymi reakcjami na zagrożenie – reakcją walki, ucieczki i zamrożenia.

Tryb podporządkowania się schematowi (zamrożenie, pogodzenie się ze schematem)

Osoba będąc w kontekstach społecznych skupia się na różnicach, które oddzielają ją od innych osób. Ignoruje podobieństwa, które ją przybliżają do innych. Bierze udział w życiu towarzyskim w sposób bierny, czując się inna i wyobcowana.

Tryb unikania schematu (ucieczka od schematu)

Osoba unika spotkań towarzyskich i sytuacji społecznych

Tryb nadmiernej kompensacji (walka ze schematem)

Osoba zaciera własną indywidualność, zachowuje się jak kameleon dostosowując się do grupy i przejmując cechy innych jako własne.

Największym wyzwaniem, jakie staje przed osobą, która chce osłabić swój schemat, to odnalezienie drogi walki ze schematem, która nie jest wyrazem żadnego z tych trybów, które schemat wzmacniają.

Schemat Izolacja społeczna, a inne schematy

Schemat Izolacja społeczna, nie jest zawieszony w próżni. Często, choć nie zawsze, osoba może wykształcić inne schematy, które są próbą radzenia sobie z przekonaniem o swojej odrębności i izolacji od innych osób. Te schematy, które są sposobem radzenia sobie ze schematem pierwotnym, maskują trudne uczucia, które osoba stłumiła (lęk, smutek, samotność, bezradność). Wtedy zazwyczaj bardzo widoczny i doskwierający jest schemat, który kompensuje przekonania o izolacji społecznej i swojej inności, jednak to schemat Izolacji społecznej nadaje mu sens istnienia i motywuje do jego stosowania.

Metody osłabiania schematu Izolacja społeczna

1. Osłabienie i uelastycznienie przekonań

Wierzysz w to, że znacząco różnisz się od innych osób i nigdzie nie pasujesz. Aby osłabić schemat, należy wykonać dość ciężką pracę poznawczą podważenia tego przekonania. Pomogą w tym poniższe pytania:

• Dlaczego sądzisz, że to jest prawda? Jakie są na to dowody?
• Czy znasz osoby, które prawdopodobnie wierzą w odwrotne przekonanie?
• Jak by brzmiało odwrotne przekonanie?
• Co by się zmieniło w Twoim życiu, gdybyś zaczęła wierzyć w to odwrotne przekonanie?
• Czy jest możliwe, że wierząc w odwrotne przekonanie, inaczej byś zinterpretowała dowody wymienione w odpowiedzi na pierwsze pytanie? Jak?
• Czy znajdziesz dowody na prawdziwość takiego stwierdzenia: jesteś taka jak inni i doskonale pasujesz do społeczności. Co Cię łączy z innymi ludźmi? Spróbuj zapisać jak najwięcej przykładów.
• Czym według Ciebie różnisz się od innych? Co Cię oddziela od innych osób?
• Kim są te inne osoby? Opisz te osoby, wejdź głębiej. Nie uogólniaj wszystkich do jednego organizmu, dostrzeż niuanse i opisz je.
• Inni różnią się między sobą. Czym się różnią? Czy te różnice są znaczące? Czy Ty różnisz się bardziej?
• Czy to czym różnisz się od innych to coś złego? Czy może być ujrzane w innym świetle?
• Czy te różnice wynikają z Twojej winy, czy pojawiły się w wyniku uwarunkowań na które nie miałaś wpływu (rodzina, pochodzenie, sytuacja społeczna)? Czy leżą w Twojej strefie wpływu? Czy możesz i czy chcesz je zmienić?
• Jeśli chcesz je zmienić, jak możesz to zrobić?
• Wymień sytuacje społeczne, w których bierzesz udział, a które wywołują trudne uczucia
• Wymień sytuacje społeczne, których unikasz
• W jaki sposób próbujesz sobie radzić z uczuciem bycia inną niż wszyscy? Czy to są skuteczne metody?
• Co by się mogło stać, gdybyś zaczęła postępować odwrotnie niż sposoby wypisane powyżej? Jaka byłaby reakcja? Jak zmieniłoby się Twoje życie?

Może poniższe myśli pomogą Ci podważyć to przekonanie i spojrzeć na siebie z innej perspektywy. Wszystko co obecnie uważasz, za dowody na Twoją odmienność i wyobcowanie, może być ujrzane w innym świetle. Uważasz, że coś drastycznie różni Cię od innych osób, gdy w odpowiednim kontekście i po oszlifowaniu tej cechy lub zachowania tak naprawdę to jest coś co Cię wyróżnia. Czy chcesz być bezbarwną foremką, kopią kogoś innego, osobą tak niewyróżniającą się, tak podobną do innych, że nie prezentującą sobą żadnego indywidualizmu? Podejrzewam, że nie. Spójrz więc jeszcze raz na to, co myślisz, że Cię dyskwalifikuje do życia społecznego i spróbuj się trochę nad tym pogimnastykować. Jak byś postrzegał tą cechę, zachowanie, skłonność u innej osoby? Czy byłbyś skłonny ją zaakceptować? Czy inni ludzie akceptują takich ludzi? Czy tacy ludzie mają swoje miejsce w życiu? Jakie realne argumenty i siły dyskwalifikują tą cechę, zachowanie lub skłonność? Czy możliwe, że to jest tylko echo głosu Twoich rodziców lub innych ważnych dorosłych w Twojej głowie?

2. Przełamywanie schematu w praktyce

Praca nad dopuszczeniem do siebie możliwości, że schemat, który pomagał nam poradzić sobie z sytuacją w jakiej żyliśmy tyle lat, wcale nie jest prawdą i może stracił już na aktualności jest naprawdę ciężka. Jeśli Ci się udało choć trochę podważyć przekonanie, że Twoja odrębność od innych jest wrodzona i niezmienna, to serdecznie Ci gratuluję.

Przed Tobą jeszcze trudniejsze zadanie. Działanie wbrew schematowi, wbrew przekonaniu, w możliwie najłatwiejszych i najbezpieczniejszych kontekstach jakie jesteś w stanie sobie w tym momencie stworzyć lub przyjąć.

Jeśli schemat każe Ci odwołać spotkanie, przyjdź na nie. A na spotkaniu obserwuj. Jak ludzie reagują na Ciebie? Czy Cię odtrącają? Co Cię łączy z tymi osobami?

Jeśli schemat każe Ci stapiać się z innymi, rezygnować z siebie, ukrywać Twoje prawdziwe ja, zainteresowania, reakcje. Zatrzymaj się na chwilę. Czy możesz spróbować inaczej? Jeśli kontekst jest dość bezpieczny dla Ciebie, zaryzykuj. Powiedz co myślisz. Roześmiej się głośno. Ujawnij jakąś część siebie, którą uważałaś dotąd za nieakceptowalną. Odnotuj jaka jest reakcja? Czy taka jak się spodziewałaś? Czy zostałaś zaakceptowana?

Jeśli schemat powoduje myślotok, że jesteś inna niż wszyscy, zatrzymaj się. Stop. Poszukaj statystyk jeśli potrzebujesz. Porozmawiaj z kimś o tym. Zadaj pytanie w internecie. Poszukaj podobieństw. Już wiesz co Cię odróżnia. A co Cię łączy? Skup się na podobieństwach.

Jeśli udało Cię się choć raz zadziałać wbrew schematowi, brawo. Ważne jest, żeby nie przypisywać efektom tego zdarzenia kategorii przypadku i wyjątku potwierdzającego regułę. Tworzysz właśnie nowy, zaktualizowany schemat, który lepiej oddaje naturę rzeczywistości i który będzie Cię wspierał w realizacji Twoich potrzeb i w Twoim dobrym samopoczuciu. Trzymam kciuki!

Jeśli jesteś głodna dalszej pracy nad schematami, możesz pobrać moje karty pracy do samodzielnego osłabienia schematu Izolacja społeczna. Dalsze możliwości to książka Program zmiany sposobu życia. Uwalnianie się z pułapek psychologicznych autorstwa Jeffrey E. Young i Janet S. Klosko. Jest to książka napisana przez twórców Terapii Schematów i służy do autodiagnozy i samodzielnej pracy ze schematami.

Możesz również poszukać terapeuty Terapii Schematów lub Terapii Poznawczo-Behawioralnej w swoim mieście.

Inne wpisy na temat schematów:

Schemat Wadliwość
Jak osłabić schemat Wadliwość

Teraz czytasz: Schemat Izolacja społeczna
Schemat Izolacja Społeczna – moja osobista historia
Przykład aktywowania się schematu Izolacja Społeczna

Schemat Porażka w Terapii Schematów

Schemat Podatność na zranienie lub zachorowanie
Jak osłabić schemat Podatność na zranienie i zachorowanie

Schemat Nadmierne Wymagania
Jak osłabić schemat Nadmiernych Wymagań

Schemat Podporządkowanie się
Jak osłabić schemat Podporządkowanie

Schemat Deprywacja emocjonalna
Jak osłabić schemat Deprywacji emocjonalnej

Tryby w Terapii Schematów

Inne artykuły, które mogą Ci się spodobać:

Schemat Izolacja Społeczna – moja osobista historia

Przykład aktywowania się schematu Izolacja Społeczna

Ruminacje, czyli nakręcające negatywne myśli

Zniekształcenia poznawcze, a dramy w social mediach

Pętla dopaminowa, czyli jak uzależniają treści cyfrowe?

Dziękuję za Twoją uwagę. Jeśli chcesz być ze mną w bliższym kontakcie, zapraszam Cię na mój Instagram @higienamyslenia, na YouTube @higienamyslenia i podcast higiena myślenia, który znajdziesz na Spotify i Google Podcasts. Jestem też na innych platformach społecznościowych pod nazwą @higienamyslenia.

Źródła:
Terapia Schematów, przewodnik praktyka, Jeffrey E. Young, Janet S. Klosko, Marjorie E. Weishaar, Sopot 2015, GWP
Terapia Schematów dzieci i młodzieży, Christof Loose, Peter Graaf, Gergard Zarbock, Sopot 2020, GWP
Autorem zdjęcia jest Andrew Shelley, Unsplash