Umysł a ciało: dwa równoległe światy? Problem psychofizyczny w psychologii
W psychologii problem relacji ciała i umysłu nazywa się problemem psychofizycznym. Od zamierzchłych czasów ludzie się zastanawiali jaka jest relacja między niematerialnymi z naszej perspektywy przeżyciami psychicznymi, a fizycznym, namacalnym ciałem. Najbardziej rozpowszechnionym poglądem na relację umysłu i ciała jest dualizm, czyli przekonanie, że umysł i ciało to dwa odrębne światy.
Czym jest problem psychofizyczny? To pytanie o to, jak niematerialne przeżycia psychiczne, takie jak myśli, emocje i świadomość, mają się do materialnego ciała i mózgu. Kartezjusz uważał, że umysł i ciało to dwa odrębne byty (dualizm). Współczesna nauka pokazuje, że procesy psychiczne są ściśle związane z pracą mózgu: leki zmieniają nastrój, a psychoterapia zmienia aktywność mózgu. Większość badaczy przyjmuje więc, że umysł nie istnieje niezależnie od ciała, choć spór o naturę świadomości wciąż trwa.
W skrócie
- Problem psychofizyczny dotyczy relacji umysłu i ciała.
- Kartezjusz uważał umysł i ciało za dwa odrębne byty (dualizm).
- Dziś większość badaczy przyjmuje, że procesy psychiczne mają podłoże w pracy mózgu.
- Związek umysłu i ciała widać na co dzień: w stresie, emocjach i dolegliwościach psychosomatycznych.
Taki pogląd próbował obronić Kartezjusz, twierdząc, że umysł jest bytem niematerialnym, a ciało bytem fizycznym. Jednak nawet on nie mógł w pełni obronić tej tezy, bo przecież umysł oddziałuje na materialne ciało. Kartezjusz przekonywał zatem, że niematerialny umysł łączy się z materialnym ciałem w szyszynce – gruczole zwanym również “okiem ciemieniowym” lub “trzecim okiem”, o wielkości ziarenka ryżu.
Dziś naukowcy przekonują, że dualizm jest sprzeczny z prawami fizyki, m.in. z zasadą zachowania energii i masy. Współczesna biopsychologia i neurologia pokazują, że procesy psychiczne są ściśle związane z pracą mózgu, a większość badaczy przyjmuje, że umysł nie istnieje niezależnie od ciała, choć filozoficzny spór o naturę świadomości trwa. Wszystkie procesy umysłowe, psychiczne, mają swoje odpowiedniki w procesach zachodzących w fizycznym mózgu. Taki pogląd nazywa się teorią identyczności.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Dobrą ilustracją są badania nad psychoterapią. Przegląd Anny Barsaglini i współpracowników (2014) pokazał, że skuteczna psychoterapia, np. w depresji czy zaburzeniach lękowych, wiąże się ze zmianami aktywności mózgu, m.in. w obszarach odpowiedzialnych za regulację emocji. Działanie „niematerialnej” rozmowy można więc zaobserwować w materialnym mózgu. W drugą stronę działają leki przeciwdepresyjne: wpływają na neurochemię mózgu, a w efekcie na samopoczucie i nastrój. To przykłady na to, że umysł i ciało są ze sobą nierozerwalnie powiązane.
Najważniejsze stanowiska w sporze o umysł i ciało
| Stanowisko | Na czym polega |
|---|---|
| Dualizm | Umysł i ciało to dwa odrębne byty (Kartezjusz) |
| Teoria identyczności | Stany psychiczne to po prostu stany mózgu |
| Funkcjonalizm | Umysł to sposób działania systemu, jak „program” działający na „sprzęcie” mózgu |
| Emergentyzm | Umysł wyłania się z mózgu jako nowa jakość, której nie da się sprowadzić do pojedynczych neuronów |
Umysł i ciało w codziennym życiu
Związek umysłu i ciała widać na co dzień. Stres przyspiesza bicie serca i może osłabiać odporność, lęk ściska żołądek, a przewlekłe napięcie emocjonalne potrafi objawiać się bólami głowy czy brzucha. W drugą stronę ruch, sen i oddech wpływają na nastrój. Neurolog Antonio Damasio w książce „Błąd Kartezjusza” pokazywał, że emocje i sygnały z ciała są niezbędne do podejmowania racjonalnych decyzji.
O tym, jak emocje wpływają na ciało, piszemy w tekstach Emocje a ciało i Psychosomatyka: kiedy emocje zaczynają boleć, a o działaniu stresu na organizm w artykule Wpływ stresu na organizm. Całość porządkuje przewodnik o somatyce, stresie, śnie i bezsenności.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Jeśli masz dolegliwości fizyczne, takie jak bóle głowy, brzucha czy kołatanie serca, najpierw skonsultuj się z lekarzem, by wykluczyć przyczyny somatyczne. Gdy badania nie wyjaśniają objawów, a nasilają się one w stresie, warto porozmawiać też z psychologiem lub psychoterapeutą. O formach wsparcia piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest problem psychofizyczny?
To pytanie o relację między przeżyciami psychicznymi (myślami, emocjami, świadomością) a ciałem i mózgiem: czy są dwiema odrębnymi rzeczami, czy różnymi przejawami tego samego.
Na czym polega dualizm Kartezjusza?
Kartezjusz uważał, że umysł jest bytem niematerialnym, a ciało materialnym, i że łączą się one w szyszynce. Ten pogląd ma dziś niewielu zwolenników wśród naukowców.
Czy psychoterapia zmienia mózg?
Tak. Badania z użyciem neuroobrazowania pokazują, że skuteczna psychoterapia wiąże się ze zmianami aktywności mózgu, m.in. w obszarach odpowiedzialnych za regulację emocji.
Czym jest teoria identyczności?
To stanowisko, według którego stany psychiczne są tożsame ze stanami mózgu: każda myśl czy emocja to określony proces zachodzący w układzie nerwowym.
Jak umysł wpływa na ciało?
Na przykład przez stres, który przyspiesza bicie serca, podnosi ciśnienie i może osłabiać odporność, czy przez emocje, które mogą objawiać się bólem głowy, brzucha lub napięciem mięśni.
Źródła
- Barsaglini, A., Sartori, G., Benetti, S., Pettersson-Yeo, W., Mechelli, A. (2014). The effects of psychotherapy on brain function: A systematic and critical review. Progress in Neurobiology, 114, 1-14. https://doi.org/10.1016/j.pneurobio.2013.10.006
- Kalat, J. W. Biologiczne podstawy psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Damasio, A. R. Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg. Poznań: Rebis.
Zdjęcie: David Matos, Unsplash.