Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD): błędne koło kontroli i ulgi. Objawy, przykłady, leczenie

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, inaczej (OCD – obsessive-compulsive disorder) są to zaburzenia psychiczne wywołane przez silny lęk, nad którym trudno jest zapanować. Osoby cierpiące na OCD często doświadczają niechcianych natrętnych myśli, które są zazwyczaj sprzeczne z wartościami wyznawanymi przez te osoby. Myśli te skłaniają do powtarzalnych czynności fizycznych lub umysłowych (kompulsji), które mają chwilowo zmniejszyć niepokój wywołany obsesjami.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD) to zaburzenie psychiczne, w którym pojawiają się natrętne, niechciane myśli, obrazy lub impulsy (obsesje) wywołujące silny lęk, a w odpowiedzi na nie powtarzane czynności lub rytuały myślowe (kompulsje), np. wielokrotne mycie rąk, sprawdzanie czy liczenie. Kompulsje dają chwilową ulgę, ale wzmacniają obsesje i tworzą błędne koło. OCD dobrze reaguje na leczenie: najskuteczniejsza jest terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją i powstrzymywaniem reakcji (ERP), czasem łączona z lekami.

Czym są i jakie emocje wywołują obsesje?

Obsesje to myśli dotkniętych zaburzeniem OCD osób, które wywołują bardzo duży dyskomfort psychiczny. Częstymi emocjami spowodowanymi przez obciążenie z nimi związane są m.in.:

• Lęk,
• poczucie winy i wstydu,
• strach,
• frustracja i bezsilność,
• poczucie izolacji i niezrozumienia przez innych,
• smutek wywołany utratą kontroli.

Zależność pomiędzy obsesjami a kompulsjami

Kompulsje następują w odpowiedzi na natrętne obsesyjne myśli. Są one formą radzenia sobie z napięciem w organizmie. Osoba ma poczucie, że musi wykonać jakąś czynność, żeby poprawić swoje samopoczucie. Kompulsje przynoszą chwilową ulgę – częściowo obniżają lęk. W szerszej perspektywie kompulsje prowadzą do licznych negatywnych skutków, takich jak m.in.:

• Pogłębiają poczucie braku kontroli,
• wzmacniają obsesję,
• ograniczają w znaczny sposób swobodę życia,
• powodują spadek poczucia własnej wartości przez poczucie irracjonalności kompulsji,
• wpływają na życie społeczne.

Błędne koło OCD

Chwilowa ulga następująca po wykonaniu kompulsywnej czynności przyzwyczaja mózg do powtarzania schematu. Przez poczucie konieczności powracające obsesje są szybsze i intensywniejsze. Gdy napięcie psychiczne i lęk związany z silną obsesją wzrastają, kompulsje stają się jedyną znaną i szybką formą udzielenia sobie pomocy. Jest to błędne koło, które budzi strach przed brakiem kontroli nad własnym zachowaniem.

Przykłady zachowań obsesyjno-kompulsyjnych:

• Kilkukrotne sprawdzanie, czy drzwi i okna są zamknięte, pomimo świadomości, że wszystko jest zamknięte,
• wielokrotne mycie dłoni w obawie o zarazki,
• liczenie kroków oraz wykonywanie czynności dokładną liczbę razy,
• powtarzanie czynności jedna po drugiej w określonej kolejności przez lęk o negatywne skutki,
• wielokrotne poprawianie i pisanie tekstu od nowa z lęku przed popełnieniem błędu.

Czy OCD przemija?

Wiele osób pyta, czy ostre OCD przemija samo. Objawy mogą się nasilać i słabnąć, np. pod wpływem stresu, ale nieleczone OCD zwykle ma przewlekły przebieg. Dobra wiadomość jest taka, że leczenie przynosi wyraźną poprawę u większości pacjentów. Im wcześniej się je rozpocznie, tym łatwiej przerwać błędne koło, zanim rytuały zajmą dużą część dnia. Nagłe, gwałtowne pojawienie się objawów u dziecka, zwłaszcza po infekcji, wymaga pilnej konsultacji z lekarzem.

OCD a osobowość obsesyjno-kompulsywna: czym się różnią?

	Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD)	Osobowość obsesyjno-kompulsywna (anankastyczna)
Czym jest	Zaburzenie lękowe z obsesjami i kompulsjami	Trwały wzorzec osobowości
Główny rys	Natrętne myśli i rytuały	Perfekcjonizm, potrzeba porządku i kontroli, sztywność
Stosunek do objawów	Osoba zwykle uważa je za nadmierne i chce się ich pozbyć	Osoba często uważa swoje zasady za słuszne
Leczenie	Terapia ERP, leki z grupy SSRI	Psychoterapia długoterminowa

O tym, jak perfekcjonizm może służyć do radzenia sobie z lękiem, piszemy w tekście Perfekcjonizm jako regulacja lęku.

Jak radzić sobie z OCD?

OCD to trudne do całkowitego wyleczenia zaburzenie, natomiast są sposoby na skuteczną walkę z nim. Podstawową formą leczenia z tym zaburzeniem jest psychoterapia. Terapia behawioralno-poznawcza pozwala na zrozumienie mechanizmu działania OCD oraz na pracę nad stopniowym zmniejszaniem reakcji lękowych. O skuteczności terapii poznawczo-behawioralnej świadczą liczne badania (Öst i in., 2015; Gragnani i in., 2022). W walce z OCD często wykorzystywana jest też farmakoterapia. Nie wszystkie objawy OCD są w stanie całkowicie zniknąć, natomiast im wcześniej rozpoczęte jest leczenie, tym lepsze efekty możemy uzyskać.

Jakich zmian można oczekiwać w trakcie leczenia:

• Odzyskania kontroli i wpływu na własne życie,
• słabsze i pojawiające się rzadziej obsesje,
• kompulsje i lęk przestają rządzić codziennością i relacjami.

Na czym polega terapia ERP?

Ekspozycja z powstrzymaniem reakcji (ang. exposure and response prevention) polega na stopniowym, zaplanowanym z terapeutą kontakcie z sytuacją wywołującą obsesję, np. dotknięciu klamki, bez wykonywania kompulsji, np. mycia rąk. Lęk na początku rośnie, ale po pewnym czasie samoistnie słabnie. Mózg uczy się wtedy, że rytuał nie jest potrzebny do poczucia bezpieczeństwa. Ćwiczenia zaczyna się od sytuacji najłatwiejszych i stopniowo przechodzi do trudniejszych.

Szerzej o lęku i jego zaburzeniach piszemy w przewodniku po kryzysach, traumie i zaburzeniach psychicznych, a o terapii poznawczo-behawioralnej w przewodniku po nurtach psychoterapii. Jak myśli zamieniają się w przekonania, wyjaśnia tekst Jak myśli stają się przekonaniami.

Kiedy szukać pomocy specjalisty?

Do psychiatry lub psychoterapeuty warto zgłosić się, gdy natrętne myśli lub rytuały zajmują ponad godzinę dziennie, wywołują silny lęk lub wstyd, utrudniają pracę, naukę i relacje albo gdy unikasz miejsc i sytuacji z ich powodu. Do psychiatry można pójść bez skierowania. Natychmiastowej pomocy wymagają myśli samobójcze: dzwoń pod 112 lub do Centrum Wsparcia dla Osób w Stanie Kryzysu Psychicznego (800 70 2222).

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Öst, L.-G., Havnen, A., Hansen, B., Kvale, G. (2015). Cognitive behavioral treatments of obsessive-compulsive disorder: A systematic review and meta-analysis of studies published 1993-2014. Clinical Psychology Review, 40, 156-169. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2015.06.003
• Gragnani, A., Zaccari, V., Femia, G. i in. (2022). Cognitive-behavioral treatment of obsessive-compulsive disorder: The results of a naturalistic outcomes study. Journal of Clinical Medicine, 11(10), 2762. https://doi.org/10.3390/jcm11102762
• Rabe-Jabłońska, J. (2007). Diagnoza i leczenie zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Psychiatria, 4. https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/29165
• Royal College of Psychiatrists. Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD), materiały dla pacjentów w języku polskim. https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/translations/polish/Zaburzenie-obsesyjno-kompulsyjne-OCD