Słownik teorii przywiązania: ponad 30 najważniejszych pojęć

Alicja Nowak Data publikacji: Data ostatniej aktualizacji:

Bezpieczna baza, wewnętrzny model roboczy, strategie deaktywujące, sytuacja obcości. Teoria przywiązania ma własny język, a te same pojęcia bywają tłumaczone na polski na kilka sposobów. Ten słownik zbiera najważniejsze terminy w jednym miejscu.

Przeczytaj również Style przywiązania w związku – kompletny przewodnik

Czym zajmuje się teoria przywiązania? Teoria przywiązania Johna Bowlby’ego i Mary Ainsworth wyjaśnia, jak wczesne relacje z opiekunami uczą nas szukać bliskości i reagować na jej brak, i jak te wzorce wracają w dorosłych związkach. Poniżej znajdziesz ponad 30 pojęć pogrupowanych tematycznie, od podstaw teorii, przez style przywiązania i metody badania, po dynamikę w związku i zaburzenia przywiązania.

W skrócie

  • Teoria przywiązania opisuje wrodzony system, który popycha nas do szukania bliskości w sytuacji zagrożenia.
  • Kluczowe pojęcia to figura przywiązania, bezpieczna baza, bezpieczna przystań i wewnętrzny model roboczy.
  • Style przywiązania (bezpieczny, lękowy, unikowy, zdezorganizowany) to wyuczone strategie, które mogą się zmieniać.
  • Reaktywne zaburzenie przywiązania (RAD) to rzadka diagnoza kliniczna, a nie skrajna odmiana stylu przywiązania.

Hasła: Teoria przywiązania · Figura przywiązania · System przywiązania · Zachowania przywiązaniowe · Bezpieczna baza · Bezpieczna przystań · Monotropia · Wewnętrzny model roboczy · Wrażliwość opiekuna · Mentalizacja · Koregulacja · Protest, rozpacz, odłączenie · Styl przywiązania · Bezpieczny styl przywiązania · Lękowy styl przywiązania · Unikowy styl przywiązania · Zdezorganizowany styl przywiązania · Model czterech kategorii · Lęk przywiązaniowy · Unikanie przywiązaniowe · Sytuacja obcości · Wywiad AAI · ECR i ECR-R · Kwestionariusz Stylów Przywiązaniowych (KSP) · Strategie hiperaktywujące · Strategie deaktywujące · Zachowania protestacyjne · Wyzwalacz przywiązania · Pułapka lękowo-unikowa · Wypracowane bezpieczne przywiązanie · Międzypokoleniowy przekaz przywiązania · Reaktywne zaburzenie przywiązania (RAD) · Zaburzenie rozhamowanego zaangażowania społecznego (DSED)

Podstawy teorii przywiązania

Teoria przywiązania

Teoria opisująca, jak dziecko tworzy więź z opiekunami i jak ta więź wpływa na późniejsze relacje. Sformułował ją brytyjski psychiatra John Bowlby w trylogii Attachment and Loss (1969-1980), a empirycznie rozwinęła Mary Ainsworth. Bowlby uznał przywiązanie za wrodzony, ewolucyjnie ukształtowany system, który chroni małe dziecko przez utrzymywanie go blisko opiekuna. Do jego myślenia przyczyniły się m.in. eksperymenty Harry’ego Harlowa z małpami rezusami i badania René Spitza nad skutkami rozłąki z matką. Szerzej w przewodniku po teorii przywiązania.

🎁 BEZPŁATNY RAPORT PSYCHOLOGICZNY

Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.

Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.

ROZPOCZNIJ QUIZ I ODBIERZ RAPORT →

Figura przywiązania

Osoba, do której kierujemy się po ochronę i pocieszenie, gdy czujemy zagrożenie. U dziecka to zwykle rodzic lub inny stały opiekun, u dorosłego często partner, czasem przyjaciel albo rodzeństwo. Figura przywiązania pełni trzy funkcje: szukamy jej bliskości, protestujemy przy rozłące, a w jej obecności czujemy się bezpieczniej (stanowi bezpieczną przystań i bezpieczną bazę). Hazan i Shaver (1987) pokazali, że w związkach romantycznych partner zaczyna pełnić te funkcje podobnie jak rodzic w dzieciństwie.

System przywiązania

Wrodzony system motywacyjny, który włącza się w sytuacji zagrożenia, zmęczenia, choroby lub rozłąki i popycha do szukania bliskości figury przywiązania. Gdy poczucie bezpieczeństwa wraca, system się wycisza i można zająć się eksploracją, zabawą czy pracą. Bowlby porównywał go do termostatu: nie działa ciągle, tylko reaguje na sygnały zagrożenia.

Zachowania przywiązaniowe

Zachowania, których celem jest zbliżenie się do figury przywiązania lub utrzymanie z nią kontaktu. U niemowlęcia to płacz, uśmiech, wołanie, podążanie za opiekunem i przywieranie. U dorosłych to np. telefon do bliskiej osoby po trudnym dniu, szukanie przytulenia czy prośba o zapewnienie.

Bezpieczna baza

Funkcja figury przywiązania, dzięki której można odważnie poznawać świat, wiedząc, że w razie potrzeby jest do kogo wrócić. Pojęcie wprowadziła Mary Ainsworth, a Bowlby uczynił je tytułem książki A Secure Base (1988). Dziecko z bezpieczną bazą bawi się dalej od mamy i częściej sprawdza wzrokiem, czy ona jest. Dorosły, który ma w partnerze bezpieczną bazę, chętniej podejmuje nowe wyzwania, bo wie, że zostanie wsparty.

Bezpieczna przystań

Druga strona bezpiecznej bazy: osoba, do której wracamy po pocieszenie, gdy coś nas przestraszy lub zrani. Dobra przystań nie ocenia, tylko przyjmuje i uspokaja. W badaniu Coana i współpracowników (2006) trzymanie za rękę męża zmniejszało reakcję mózgu kobiet na zapowiedź bolesnego bodźca, a efekt był tym większy, im lepiej oceniały one swój związek.

Monotropia

Hipoteza Bowlby’ego, że dziecko tworzy jedną główną, uprzywilejowaną więź, najczęściej z matką, a pozostałe więzi są mniej ważne. Dzisiejsze badania pokazują raczej hierarchię figur przywiązania: dziecko może mieć kilka ważnych opiekunów (mamę, tatę, babcię, opiekunkę), choć w silnym stresie zwykle szuka najpierw jednej z nich. Monotropia jest dziś najczęściej krytykowanym elementem oryginalnej teorii.

Wewnętrzny model roboczy

Wewnętrzne, w dużej mierze nieuświadomione przekonania o sobie i o innych, zbudowane na doświadczeniach z opiekunami. Odpowiadają na dwa pytania: „czy jestem wart miłości i opieki?” oraz „czy inni będą dostępni, gdy ich potrzebuję?”. Model działa jak filtr: podpowiada, czego się spodziewać w relacjach, i sprawia, że niejednoznaczne zachowania partnera interpretujemy zgodnie z dawnymi doświadczeniami. Na połączeniu modelu siebie i modelu innych opiera się czterokategorialny podział stylów Bartholomew i Horowitza (1991).

Wrażliwość opiekuna

Zdolność opiekuna do zauważania sygnałów dziecka, trafnego ich odczytania oraz szybkiej i adekwatnej reakcji. Ainsworth uznała wrażliwość za główne źródło bezpiecznego przywiązania. Metaanaliza De Wolff i van IJzendoorna (1997) potwierdziła związek wrażliwości z bezpieczeństwem przywiązania, ale umiarkowany, co oznacza, że znaczenie mają też inne czynniki, np. temperament dziecka i sytuacja rodziny. Wrażliwość nie oznacza perfekcji: wystarczy, że opiekun naprawia nieuniknione pomyłki.

Mentalizacja

Zdolność rozumienia zachowania własnego i cudzego w kategoriach stanów psychicznych: myśli, uczuć, intencji. Peter Fonagy i współpracownicy, którzy rozwinęli to pojęcie (w badaniach nazywane też funkcją refleksyjną), pokazali, że opiekun, który „widzi” umysł dziecka i nazywa jego przeżycia, pomaga mu zbudować bezpieczne przywiązanie i umiejętność regulacji emocji. Na tym pojęciu opiera się terapia oparta na mentalizacji (MBT).

Koregulacja

Wzajemne uspokajanie się dwóch osób przez obecność, dotyk, ton głosu i mimikę. Niemowlę nie umie samo wyciszyć silnego pobudzenia, robi to razem z opiekunem, a z czasem uczy się samoregulacji. Dorośli też regulują się nawzajem: spokojny głos partnera potrafi szybciej obniżyć napięcie niż samotne „ogarnianie się”. Pojęcie jest bliskie teorii poliwagalnej, choć ta ostatnia budzi więcej kontrowersji naukowych.

Protest, rozpacz, odłączenie

Trzy fazy reakcji małego dziecka na dłuższą rozłąkę z opiekunem, opisane przez Jamesa Robertsona i Johna Bowlby’ego na podstawie obserwacji dzieci w szpitalach i żłobkach całodobowych. Najpierw jest protest (płacz, szukanie, złość), potem rozpacz (apatia, smutek), a w końcu odłączenie (pozorny spokój i obojętność wobec opiekuna po jego powrocie). Ten sam schemat bywa widoczny u dorosłych po rozstaniu.

Style przywiązania

Styl przywiązania

Względnie stały sposób, w jaki szukamy bliskości, reagujemy na rozłąkę i radzimy sobie z emocjami w ważnych relacjach. Najczęściej opisuje się cztery style: bezpieczny, lękowy, unikowy i zdezorganizowany. Styl nie jest diagnozą ani cechą na całe życie, tylko wyuczoną strategią adaptacji, która może się zmieniać. Przegląd wszystkich stylów i ich wpływu na związek znajdziesz w przewodniku po stylach przywiązania, a swój styl możesz sprawdzić w teście na styl przywiązania.

Bezpieczny styl przywiązania

Styl, w którym bliskość jest komfortowa, a samodzielność nie budzi lęku. Osoba bezpiecznie przywiązana ufa, że inni będą dostępni, potrafi prosić o wsparcie i mówić o potrzebach, a konflikt nie oznacza dla niej końca relacji. W sytuacji obcości dziecko bezpiecznie przywiązane płacze po wyjściu mamy, ale szybko się uspokaja po jej powrocie. Więcej: bezpieczny styl przywiązania.

Lękowy styl przywiązania

Styl z wysokim lękiem przed odrzuceniem i silną potrzebą bliskości. W klasyfikacji Ainsworth u dzieci nazywany lękowo-ambiwalentnym (opornym), u dorosłych zaabsorbowanym. Osoba o tym stylu jest wyczulona na sygnały oddalenia, potrzebuje częstych zapewnień i łatwo uruchamia strategie hiperaktywujące. Więcej: lękowy styl przywiązania i miłość ambiwalentna.

Unikowy styl przywiązania

Styl z wysokim unikaniem bliskości: niezależność jest ważniejsza niż intymność, a potrzeby emocjonalne są tłumione. U dzieci nazywany unikającym, u dorosłych oddalającym (dismissing). Dziecko unikające w sytuacji obcości pozornie nie reaguje na powrót mamy, choć badania fizjologiczne pokazują, że przeżywa stres. Więcej: unikowy styl przywiązania.

Zdezorganizowany styl przywiązania

Styl, w którym jednocześnie pojawia się silna potrzeba bliskości i lęk przed nią. U dorosłych nazywany też lękowo-unikającym, lękowo-unikowym lub bojaźliwym (fearful-avoidant). U dzieci opisały go Mary Main i Judith Solomon (1990): dziecko w obecności opiekuna zamiera, zbliża się tyłem albo zaczyna iść ku niemu i nagle się zatrzymuje. Często wiąże się z „strachem bez rozwiązania”, gdy opiekun jest jednocześnie źródłem ochrony i lęku. Więcej: zdezorganizowany styl przywiązania.

Model czterech kategorii

Podział stylów przywiązania dorosłych zaproponowany przez Kim Bartholomew i Leonarda Horowitza (1991). Łączy pozytywny lub negatywny obraz siebie z pozytywnym lub negatywnym obrazem innych. Wychodzą z tego cztery style: bezpieczny (dobry obraz siebie i innych), zaabsorbowany (słaby obraz siebie, dobry innych), oddalający (dobry obraz siebie, słaby innych) i lękowy, nazywany też bojaźliwym (słaby obraz siebie i innych). Szerzej w tekście o bezpiecznych i pozabezpiecznych stylach przywiązania.

Lęk przywiązaniowy

Jeden z dwóch wymiarów, którymi współczesna psychologia opisuje przywiązanie dorosłych. Oznacza obawę przed odrzuceniem i opuszczeniem, potrzebę zapewnień i silne reakcje na sygnały oddalenia. Wysoki lęk przy niskim unikaniu daje obraz stylu lękowego. Badania Fraleya i współpracowników (2015) wskazują, że przywiązanie dorosłych lepiej opisują takie ciągłe wymiary niż sztywne kategorie.

Unikanie przywiązaniowe

Drugi wymiar przywiązania dorosłych: dyskomfort z bliskością, zależnością i okazywaniem uczuć. Wysokie unikanie przy niskim lęku daje obraz stylu unikowego, a wysokie unikanie razem z wysokim lękiem obraz stylu zdezorganizowanego (lękowo-unikającego).

Te same style mają różne nazwy w zależności od wieku osoby badanej i użytej metody. Poniższa tabela porządkuje nazewnictwo.

Dzieci (sytuacja obcości)Dorośli (wywiad AAI)Dorośli (Bartholomew i Horowitz)Wymiary lęku i unikania
bezpiecznyautonomicznybezpiecznyniski lęk, niskie unikanie
unikającyoddalającyoddalającyniski lęk, wysokie unikanie
lękowo-ambiwalentny (oporny)zaabsorbowanyzaabsorbowanywysoki lęk, niskie unikanie
zdezorganizowanynierozwiązanylękowy (bojaźliwy)wysoki lęk, wysokie unikanie

Odpowiedniki w ostatnim wierszu są przybliżone: kategoria „nierozwiązana” w AAI dotyczy niezintegrowanej straty lub traumy, a styl bojaźliwy u Bartholomew opisuje obraz siebie i innych, więc nie są to pojęcia tożsame.

Jak bada się przywiązanie

Sytuacja obcości

Procedura obserwacyjna Mary Ainsworth (Strange Situation) dla dzieci w wieku 12-18 miesięcy. Składa się z ośmiu krótkich epizodów, w których dziecko bawi się w nieznanym pokoju, zostaje na chwilę z obcą osobą i samo, a potem wita wracającą mamę. Najważniejsza jest reakcja na powrót opiekuna. Na tej podstawie Ainsworth opisała styl bezpieczny, unikający i lękowo-ambiwalentny (1978). Więcej o metodach w tekście test na styl przywiązania.

Wywiad AAI

Wywiad Przywiązania Dorosłych (Adult Attachment Interview) opracowany przez Carol George, Nancy Kaplan i Mary Main. To około godzinna rozmowa o relacjach z rodzicami w dzieciństwie. Kodowana jest nie treść wspomnień, lecz spójność opowieści. Wynik to jedna z kategorii: autonomiczna (bezpieczna), oddalająca, zaabsorbowana lub nierozwiązana (związana z niezintegrowaną stratą lub traumą).

ECR i ECR-R

Kwestionariusze Experiences in Close Relationships (Brennan, Clark i Shaver, 1998) i jego poprawiona wersja ECR-R (Fraley, Waller i Brennan, 2000). Każdy ma 36 stwierdzeń i mierzy dwa wymiary: lęk i unikanie w bliskich relacjach. To dziś najczęściej używane narzędzie do badania przywiązania dorosłych w badaniach naukowych.

Kwestionariusz Stylów Przywiązaniowych (KSP)

Polski kwestionariusz opracowany przez prof. Mieczysława Plopę. Ma 24 stwierdzenia i trzy skale: styl bezpieczny, lękowo-ambiwalentny i unikowy. Na tym narzędziu opiera się bezpłatny test stylu przywiązania Fundacji XXII.

Przywiązanie w związku

Strategie hiperaktywujące

Sposoby radzenia sobie z lękiem w relacji przez wzmacnianie sygnałów potrzeby: częste wiadomości, dopytywanie, analizowanie każdego słowa partnera, trudność z odpuszczeniem tematu. Pojęcie pochodzi z modelu Mikulincera i Shavera (2003). Strategie hiperaktywujące są typowe dla stylu lękowego. Krótko przynoszą ulgę, ale na dłuższą metę podtrzymują lęk, bo uwaga ciągle krąży wokół zagrożenia.

Strategie deaktywujące

Przeciwieństwo strategii hiperaktywujących: wyciszanie systemu przywiązania przez dystans. To np. zmiana tematu przy rozmowie o uczuciach, wycofanie po kłótni, skupianie się na wadach partnera, idealizowanie byłego partnera („tamta była inna”), zajmowanie się pracą, gdy robi się blisko. Są typowe dla stylu unikowego i nie oznaczają braku uczuć, tylko wyuczoną ochronę przed rozczarowaniem.

Zachowania protestacyjne

Zachowania, którymi osoba o lękowym stylu próbuje odzyskać kontakt, gdy czuje, że partner się oddala. Przykłady to wielokrotne dzwonienie, celowe milczenie, grożenie odejściem, wzbudzanie zazdrości czy „karanie” obojętnością. Pojęcie spopularyzowali Amir Levine i Rachel Heller w książce Attached (2010), a jego korzenie sięgają opisanej przez Bowlby’ego fazy protestu po rozłące.

Wyzwalacz przywiązania

Sytuacja, która uruchamia system przywiązania i dawne lęki: nieodczytana wiadomość, chłodniejszy ton, zmiana planów, prośba o czas dla siebie. Ta sama sytuacja dla osoby o stylu lękowym jest sygnałem odrzucenia, a dla osoby o stylu unikowym sygnałem zagrożenia niezależności (np. prośba o rozmowę o przyszłości).

Pułapka lękowo-unikowa

Błędne koło, w którym im mocniej partner o stylu lękowym szuka bliskości, tym bardziej partner o stylu unikowym się wycofuje, a to z kolei nasila lęk pierwszego. W badaniach nad konfliktem w parach podobny wzorzec opisuje się jako pościg i wycofanie (demand-withdraw, Christensen i Heavey, 1990). Jak powstaje i jak go przerwać, opisujemy też w tekście o cyklu niezrozumienia między partnerami.

Zmiana i zaburzenia przywiązania

Wypracowane bezpieczne przywiązanie

Bezpieczne przywiązanie u dorosłego, który w dzieciństwie miał trudne doświadczenia z opiekunami (ang. earned security). W wywiadzie AAI takie osoby potrafią spójnie opowiedzieć o bolesnej przeszłości (Pearson i in., 1994). Do zmiany przyczyniają się bezpieczne relacje w dorosłości, ważni dorośli z dzieciństwa (np. nauczyciel, dziadek) i psychoterapia. To najlepszy dowód, że styl przywiązania może się zmienić.

Międzypokoleniowy przekaz przywiązania

Zjawisko, w którym styl przywiązania rodzica wiąże się ze stylem przywiązania jego dziecka. W metaanalizie van IJzendoorna (1995) wynik matki w wywiadzie AAI (bezpieczny lub pozabezpieczny) zgadzał się z przywiązaniem dziecka w około trzech czwartych przypadków. Nie jest to jednak przeznaczenie: rodzic, który przepracował własną historię, może przerwać przekaz. Powiązany temat: trauma międzypokoleniowa.

Reaktywne zaburzenie przywiązania (RAD)

Rzadkie zaburzenie u małych dzieci, które doświadczyły skrajnego zaniedbania, np. wychowania w instytucji albo wielu zmian opiekunów. Dziecko z RAD prawie nie szuka pocieszenia u dorosłych i słabo na nie reaguje. To nie jest „bardzo unikowy styl przywiązania”: przy stylu przywiązania więź istnieje, a różni się jej jakość, przy RAD więź z opiekunem w ogóle się nie wytworzyła albo jest szczątkowa. Diagnozę stawia specjalista zgodnie z kryteriami DSM-5 lub ICD-11.

Zaburzenie rozhamowanego zaangażowania społecznego (DSED)

Drugie zaburzenie wynikające ze skrajnego zaniedbania (ang. disinhibited social engagement disorder). Dziecko z DSED nadmiernie spoufala się z obcymi dorosłymi, chętnie odchodzi z nieznajomym i nie sprawdza, gdzie jest opiekun. Do 2013 roku RAD i DSED były opisywane jako dwie odmiany jednego zaburzenia, w DSM-5 zostały rozdzielone.

Najczęściej zadawane pytania

  1. Co to jest teoria przywiązania w skrócie?

    To teoria Johna Bowlby’ego i Mary Ainsworth, według której człowiek ma wrodzoną potrzebę tworzenia więzi z opiekunami. Sposób, w jaki opiekunowie odpowiadają na tę potrzebę, kształtuje wewnętrzne modele siebie i innych, a te wpływają na relacje w dorosłości.

  2. Kto stworzył teorię przywiązania?

    Twórcą teorii jest brytyjski psychiatra i psychoanalityk John Bowlby. Mary Ainsworth rozwinęła ją empirycznie, opracowując procedurę sytuacji obcości i opisując pierwsze style przywiązania u dzieci.

  3. Co to jest bezpieczna baza?

    Bezpieczna baza to osoba, dzięki której można odważnie poznawać świat, bo wiadomo, że w razie potrzeby jest do kogo wrócić. U dziecka to zwykle rodzic, u dorosłego często partner.

  4. Czym jest wewnętrzny model roboczy?

    To zbiór nieuświadomionych przekonań o sobie (czy jestem wart miłości) i o innych (czy będą dostępni, gdy ich potrzebuję). Powstaje na bazie doświadczeń z opiekunami i podpowiada, czego spodziewać się w relacjach.

  5. Ile jest stylów przywiązania?

    Najczęściej opisuje się cztery: bezpieczny, lękowy (lękowo-ambiwalentny), unikowy i zdezorganizowany (lękowo-unikający). Współczesne badania opisują je też jako połączenie dwóch wymiarów: lęku i unikania.

  6. Co to są strategie deaktywujące?

    To sposoby wyciszania potrzeby bliskości przez dystans, np. zmiana tematu przy rozmowie o uczuciach, wycofanie po kłótni czy skupianie się na wadach partnera. Są typowe dla stylu unikowego.

  7. Czym różni się RAD od stylu przywiązania?

    Styl przywiązania to wzorzec więzi, która istnieje, ale ma różną jakość. RAD (reaktywne zaburzenie przywiązania) to rzadka diagnoza kliniczna u dzieci po skrajnym zaniedbaniu, u których więź z opiekunem prawie się nie wytworzyła.

Źródła

  • Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the Strange Situation. Hillsdale, NJ: Erlbaum.
  • American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: APA.
  • Bartholomew, K., Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 61(2), 226-244. https://doi.org/10.1037/0022-3514.61.2.226
  • Bowlby, J. (1969). Attachment and loss. Vol. 1: Attachment. New York: Basic Books.
  • Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York: Basic Books.
  • Brennan, K. A., Clark, C. L., Shaver, P. R. (1998). Self-report measurement of adult attachment: An integrative overview. W: J. A. Simpson, W. S. Rholes (red.), Attachment theory and close relationships (s. 46-76). New York: Guilford Press.
  • Christensen, A., Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73-81. https://doi.org/10.1037/0022-3514.59.1.73
  • Coan, J. A., Schaefer, H. S., Davidson, R. J. (2006). Lending a hand: Social regulation of the neural response to threat. Psychological Science, 17(12), 1032-1039. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x
  • De Wolff, M. S., van IJzendoorn, M. H. (1997). Sensitivity and attachment: A meta-analysis on parental antecedents of infant attachment. Child Development, 68(4), 571-591. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1997.tb04218.x
  • Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., Target, M. (2002). Affect regulation, mentalization, and the development of the self. New York: Other Press.
  • Fraley, R. C., Hudson, N. W., Heffernan, M. E., Segal, N. (2015). Are adult attachment styles categorical or dimensional? A taxometric analysis of general and relationship-specific attachment orientations. Journal of Personality and Social Psychology, 109(2), 354-368. https://doi.org/10.1037/pspp0000027
  • Fraley, R. C., Waller, N. G., Brennan, K. A. (2000). An item response theory analysis of self-report measures of adult attachment. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2), 350-365. https://doi.org/10.1037/0022-3514.78.2.350
  • Hazan, C., Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511-524. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.3.511
  • Levine, A., Heller, R. (2010). Attached: The new science of adult attachment and how it can help you find, and keep, love. New York: TarcherPerigee.
  • Main, M., Solomon, J. (1990). Procedures for identifying infants as disorganized/disoriented during the Ainsworth Strange Situation. W: M. T. Greenberg, D. Cicchetti, E. M. Cummings (red.), Attachment in the preschool years (s. 121-160). Chicago: University of Chicago Press.
  • Mikulincer, M., Shaver, P. R. (2003). The attachment behavioral system in adulthood: Activation, psychodynamics, and interpersonal processes. Advances in Experimental Social Psychology, 35, 53-152. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(03)01002-501002-5)
  • Pearson, J. L., Cohn, D. A., Cowan, P. A., Cowan, C. P. (1994). Earned- and continuous-security in adult attachment: Relation to depressive symptomatology and parenting style. Development and Psychopathology, 6(2), 359-373. https://doi.org/10.1017/S0954579400004636
  • Plopa, M. (2008). Kwestionariusz Stylów Przywiązaniowych (KSP). Podręcznik. Warszawa: Vizja Press & IT.
  • van IJzendoorn, M. H. (1995). Adult attachment representations, parental responsiveness, and infant attachment: A meta-analysis on the predictive validity of the Adult Attachment Interview. Psychological Bulletin, 117(3), 387-403. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.387
  • Zeanah, C. H., Gleason, M. M. (2015). Annual research review: Attachment disorders in early childhood. Clinical presentation, causes, correlates, and treatment. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 56(3), 207-222. https://doi.org/10.1111/jcpp.12347
✨

Chcesz poznać swoją "instrukcję obsługi" w relacjach?

Większość naszych reakcji w relacjach nie jest dziełem przypadku. To zapisany w ciele styl przywiązania. Wypełnij test i przeczytaj raport stylu przywiązania, który pomoże Ci nazwać to, co od dawna czujesz.

POZNAJ SWÓJ STYL I ODBIERZ RAPORT →