Lękowy i unikowy styl przywiązania w związku: dlaczego się przyciągają i jak przerwać błędne koło

Ona pisze trzy wiadomości, on odpisuje po kilku godzinach jednym słowem. Ona chce porozmawiać o kłótni od razu, on wychodzi na spacer. Ona czuje, że go traci, on czuje, że się dusi. Jeśli ten scenariusz brzmi znajomo, możliwe, że jesteś w związku, w którym spotkał się lękowy i unikowy styl przywiązania.

Dlaczego lękowy i unikowy styl przywiązania się przyciągają? Bo każda ze stron potwierdza drugiej to, czego nauczyła się o relacjach. Osoba o stylu lękowym zna miłość, o którą trzeba walczyć, więc dystans partnera odbiera jako coś znajomego, a niepokój myli z „chemią”. Osoba o stylu unikowym czuje się przy niej potrzebna i ważna, a jednocześnie nie musi sama inicjować bliskości. Problem w tym, że im mocniej jedna strona goni, tym szybciej druga ucieka. To błędne koło da się jednak przerwać, gdy oboje zaczną rozumieć jego mechanizm.

Lękowy i unikowy styl przywiązania: krótkie przypomnienie

Styl przywiązania to wyuczony sposób szukania bliskości i reagowania na jej brak. Osoba o lękowym stylu przywiązania ma wysoki lęk przed odrzuceniem: potrzebuje częstych zapewnień, jest wyczulona na sygnały oddalenia, a w stresie szuka kontaktu za wszelką cenę. Osoba o unikowym stylu przywiązania ma wysokie unikanie bliskości: ceni niezależność, tłumi potrzeby emocjonalne, a w stresie wycofuje się i radzi sobie sama.

Psycholodzy opisują te strategie jako hiperaktywujące (lękowy styl wzmacnia sygnały potrzeby) i deaktywujące (unikowy styl je wycisza). Obie służą temu samemu: ochronie przed bólem odrzucenia (Mikulincer i Shaver, 2003). Wszystkie style i ich połączenia w parze opisujemy w przewodniku po stylach przywiązania w związku, a definicje pojęć zebraliśmy w słowniku teorii przywiązania.

Dlaczego lękowy i unikowy się przyciągają?

Badania nad doborem partnerów pokazują, że ludzie o różnych stylach przywiązania nie łączą się w pary przypadkowo. W badaniu Kirkpatricka i Davisa (1994) na ponad 350 parach randkujących osoby o stylu lękowym rzadko były w związku z innymi osobami lękowymi, a osoby unikowe z unikowymi. Częściej pary tworzyły kobiety o stylu lękowym i mężczyźni o stylu unikowym. Co ciekawe, takie związki okazały się po trzech latach równie trwałe jak związki osób bezpiecznie przywiązanych, choć partnerzy oceniali je gorzej.

Dlaczego tak się dzieje? Psychologia podaje kilka wyjaśnień:

• Potwierdzenie wewnętrznego modelu. Osoba lękowa w głębi duszy spodziewa się, że bliskość trzeba zdobywać. Partner, który się wycofuje, pasuje do tego obrazu. Osoba unikowa spodziewa się, że inni będą chcieli „za dużo”, i partner lękowy też to potwierdza.
• Pobudzenie mylone z zakochaniem. Niepewność uruchamia system przywiązania: serce bije szybciej, myśli krążą wokół drugiej osoby. Dla osoby lękowej to znajome uczucie, które łatwo uznać za „to coś”. Spokojny, przewidywalny partner bywa przy tym odbierany jako „nudny”.
• Uzupełniające się role. Osoba lękowa przejmuje inicjatywę w budowaniu bliskości, a osoba unikowa może korzystać z bliskości, nie biorąc za nią odpowiedzialności. Na początku to wygodny układ dla obojga.
• Atrakcyjność przeciwieństw. Osoba unikowa wydaje się spokojna, niezależna i pewna siebie, czyli ma to, czego osobie lękowej brakuje. Osoba lękowa wydaje się ciepła, zaangażowana i emocjonalna, czyli ma to, od czego osoba unikowa się odcięła.

Związek lękowo-unikowy nie jest więc pomyłką ani dowodem, że ktoś „wybiera źle”. To spotkanie dwóch strategii, które kiedyś były najlepszym możliwym przystosowaniem.

Błędne koło: pościg i wycofanie

Badacze konfliktów w parach od dekad opisują wzorzec pościgu i wycofania (demand-withdraw): jedna osoba naciska, krytykuje i domaga się rozmowy, druga milczy, zmienia temat lub wychodzi (Christensen i Heavey, 1990). W związku lękowo-unikowym ten wzorzec ma swoje źródło w przywiązaniu. Wygląda to tak:

1. Pojawia się wyzwalacz: dłuższy brak odpowiedzi, chłodniejszy ton, wieczór spędzony osobno.
2. Osoba lękowa czuje zagrożenie więzi i szuka kontaktu: pisze, dopytuje, chce rozmawiać od razu.
3. Osoba unikowa odbiera to jako presję i zagrożenie niezależności, więc się dystansuje: odpowiada zdawkowo, zajmuje się pracą, mówi „przesadzasz”.
4. Dystans potwierdza lęk osoby lękowej, która naciska mocniej, czasem z zachowaniami protestacyjnymi (milczenie, groźba odejścia, wzbudzanie zazdrości).
5. Nacisk potwierdza przekonanie osoby unikowej, że bliskość oznacza utratę wolności. Wycofuje się jeszcze bardziej.

Badania pokazują, że w stresie oba style działają przeciwko sobie. W eksperymencie Simpsona, Rholesa i Nelligan (1992) kobiety o stylu unikowym, im bardziej były zestresowane, tym mniej szukały wsparcia u partnera, a mężczyźni o stylu unikowym, im bardziej zestresowana była partnerka, tym mniej wsparcia jej udzielali. Z kolei osoby o stylu lękowym po rozmowie o ważnym konflikcie oceniały partnera i związek gorzej niż przed nią (Simpson, Rholes i Phillips, 1996). Konflikt obciąża też ciało: w badaniu Powers i współpracowników (2006) pozabezpieczne przywiązanie wiązało się z silniejszą reakcją kortyzolu na kłótnię w parze.

Ten sam mechanizm, widziany z perspektywy komunikacji, opisujemy w tekście o cyklu niezrozumienia między partnerami.

Ta sama sytuacja, dwa różne światy

Najwięcej nieporozumień bierze się z tego, że partnerzy czytają te same zdarzenia zupełnie inaczej. Poniższa tabela pokazuje typowe sytuacje z obu perspektyw.

Sytuacja	Co czuje i robi osoba lękowa	Co czuje i robi osoba unikowa	Co pomaga
Brak odpowiedzi na wiadomość	niepokój, „coś jest nie tak”, kolejne wiadomości	nie widzi problemu, odpisze, gdy skończy pracę	umówiony krótki sygnał: „jestem zajęty, odezwę się wieczorem”
Kłótnia	chce rozmawiać od razu, boi się, że przerwa oznacza koniec	zalewa ją napięcie, potrzebuje się wycofać	przerwa z konkretną godziną powrotu do rozmowy
Rozmowa o przyszłości	potrzebuje deklaracji, by poczuć się bezpiecznie	czuje presję, zmienia temat	małe kroki i konkretne plany zamiast ogólnych deklaracji
Czas osobno	odbiera jako sygnał oddalenia	odpoczywa i „ładuje baterie”	nazwanie wprost: „potrzebuję czasu dla siebie, nie od Ciebie”
Okazywanie uczuć	czeka na słowa i czułość	okazuje uczucia czynami (pomoc, prezenty, obecność)	nauczenie się wzajemnego „języka” troski
Po zbliżeniu	czuje ulgę i chce więcej bliskości	może poczuć potrzebę dystansu (wycofanie po bliskości)	rozumienie, że dystans po bliskości nie jest odrzuceniem

Jak przerwać błędne koło: wskazówki dla osoby o stylu lękowym

• Zauważ moment uruchomienia. Przyspieszone tętno, natłok myśli, potrzeba natychmiastowej odpowiedzi to sygnał, że włączył się system przywiązania, a nie dowód, że partner odchodzi.
• Uspokój ciało, zanim napiszesz. Kilka spokojnych oddechów, spacer, rozmowa z przyjaciółką. Decyzje podjęte w szczycie lęku zwykle nakręcają koło.
• Mów o potrzebie, nie o winie. Zamiast „znowu mnie ignorujesz” powiedz „kiedy długo nie mam od Ciebie wiadomości, zaczynam się martwić”.
• Zrezygnuj z zachowań protestacyjnych. Milczenie „za karę” czy wzbudzanie zazdrości przynoszą chwilową ulgę, ale potwierdzają osobie unikowej, że bliskość jest niebezpieczna.
• Buduj życie poza związkiem. Przyjaźnie, pasje i praca dają oparcie, gdy partner potrzebuje przestrzeni.

Jak przerwać błędne koło: wskazówki dla osoby o stylu unikowym

• Zauważ moment wycofania. Nagła potrzeba zajęcia się czymś innym, irytacja na „drobiazgi” partnera, myśl „potrzebuję wolności” często pojawiają się właśnie wtedy, gdy robi się blisko.
• Wychodząc, zapowiedz powrót. Przerwa w kłótni jest w porządku, ale bez informacji, kiedy wrócisz, dla partnera lękowego wygląda jak porzucenie.
• Dawaj małe, przewidywalne sygnały. Krótka wiadomość w ciągu dnia kosztuje niewiele, a mocno obniża lęk partnera. Im spokojniejszy partner, tym mniej presji poczujesz.
• Mów o swojej potrzebie przestrzeni wprost. „Potrzebuję wieczoru dla siebie, jutro chętnie gdzieś wyjdziemy” zamiast nagłego milczenia.
• Zauważaj idealizowanie ucieczki. Myśli o „tej jedynej, z którą byłoby łatwiej”, czy idealizowanie byłego partnera to typowa strategia deaktywująca, a nie obiektywna ocena związku.

Scenariusze rozmów, które pomagają

Poniżej kilka przykładów, jak zamienić wypowiedzi napędzające błędne koło na takie, które je hamują. Nie chodzi o idealne słowa, tylko o kierunek: od zarzutu do potrzeby, od zniknięcia do zapowiedzi.

Gdy partner długo nie odpisuje

• Zamiast: „Nigdy nie odpisujesz, widać, że Ci nie zależy.”
• Spróbuj: „Kiedy cały dzień nie mam od Ciebie wiadomości, zaczynam się niepokoić. Czy możemy się umówić, że gdy jesteś zajęty, wyślesz krótkie »jestem, odezwę się wieczorem«?”

Gdy kłótnia narasta

• Zamiast (osoba unikowa): „Nie mam siły na to” i wyjście z pokoju.
• Spróbuj: „Za dużo się we mnie dzieje, potrzebuję pół godziny, żeby się uspokoić. Wrócę i dokończymy o 20.”
• Zamiast (osoba lękowa): „Nie wyjdziesz, dopóki tego nie wyjaśnimy.”
• Spróbuj: „Dobrze, boję się tej przerwy, ale ufam, że wrócisz o 20.”

John Gottman, badacz par, zaleca, by przerwa w kłótni trwała co najmniej 20 minut, bo tyle zajmuje ciału uspokojenie się po silnym pobudzeniu (Gottman i Silver, 1999). Ważne, żeby w tym czasie nie „nakręcać się” w myślach, tylko naprawdę odpocząć.

Gdy jedna strona potrzebuje przestrzeni

• Zamiast: „Muszę od tego odpocząć.”
• Spróbuj: „Potrzebuję weekendu tylko dla siebie. To nie jest o Tobie, tak się regeneruję. W poniedziałek chętnie zjem z Tobą kolację.”

Gdy rozmowa dotyczy przyszłości

• Zamiast (osoba lękowa): „Albo powiesz, czy widzisz ze mną przyszłość, albo kończymy.”
• Spróbuj: „Potrzebuję wiedzieć, w którą stronę idziemy. Nie musisz odpowiadać dziś, możemy wrócić do tego w weekend.”
• Zamiast (osoba unikowa): „Nie lubię takich rozmów.”
• Spróbuj: „Takie pytania mnie stresują, ale chcę z Tobą być. Zacznijmy od tego, co planujemy na wakacje.”

Więcej narzędzi do rozmów w trudnych momentach znajdziesz w przewodniku po komunikacji i rozwiązywaniu konfliktów oraz w tekście o granicach w związku.

Czy związek lękowego i unikowego ma szansę?

Tak. Styl przywiązania nie jest wyrokiem, a związek może stać się miejscem jego zmiany. Przegląd badań Arriagi i współpracowników (2018) pokazuje, że wewnętrzne modele przywiązania zmieniają się, gdy partner w kluczowych momentach zachowuje się inaczej, niż podpowiada lęk: jest dostępny, gdy osoba lękowa się boi, i szanuje przestrzeń, gdy osoba unikowa jej potrzebuje. Z czasem obie strony mogą zbliżyć się do bezpiecznego stylu przywiązania.

Najlepiej przebadaną metodą pracy z takimi parami jest terapia skoncentrowana na emocjach (EFT) Sue Johnson, która opiera się wprost na teorii przywiązania i traktuje pościg i wycofanie jako wspólnego wroga pary, a nie winę jednej osoby. W metaanalizie badań nad EFT około 70% par po terapii przestało spełniać kryteria kryzysu w związku (Johnson i in., 1999). Inne formy wsparcia opisujemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.

Zmiana wymaga jednak zaangażowania obu stron. Jeśli jedna osoba konsekwentnie odmawia rozmowy, lekceważy uczucia partnera albo dystans zamienia się w kontrolę, karanie czy poniżanie, to już nie jest kwestia stylu przywiązania. Warto wtedy przeczytać, jak rozpoznać przemoc psychiczną i emocjonalną.

Jeśli nie wiesz, jaki masz styl, zacznij od testu na styl przywiązania. Gdy w Twoim związku pojawiają się jednocześnie potrzeba bliskości i lęk przed nią, przeczytaj też o zdezorganizowanym stylu przywiązania.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Arriaga, X. B., Kumashiro, M., Simpson, J. A., Overall, N. C. (2018). Revising working models across time: Relationship situations that enhance attachment security. Personality and Social Psychology Review, 22(1), 71-96. https://doi.org/10.1177/1088868317705257
• Christensen, A., Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73-81. https://doi.org/10.1037/0022-3514.59.1.73
• Gottman, J. M., Silver, N. (1999). The seven principles for making marriage work. New York: Crown.
• Johnson, S. M. (2004). The practice of emotionally focused couple therapy: Creating connection (2nd ed.). New York: Brunner-Routledge.
• Johnson, S. M., Hunsley, J., Greenberg, L., Schindler, D. (1999). Emotionally focused couples therapy: Status and challenges. Clinical Psychology: Science and Practice, 6(1), 67-79. https://doi.org/10.1093/clipsy.6.1.67
• Kirkpatrick, L. A., Davis, K. E. (1994). Attachment style, gender, and relationship stability: A longitudinal analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 66(3), 502-512. https://doi.org/10.1037/0022-3514.66.3.502
• Mikulincer, M., Shaver, P. R. (2003). The attachment behavioral system in adulthood: Activation, psychodynamics, and interpersonal processes. Advances in Experimental Social Psychology, 35, 53-152. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(03)01002-501002-5)
• Powers, S. I., Pietromonaco, P. R., Gunlicks, M., Sayer, A. (2006). Dating couples’ attachment styles and patterns of cortisol reactivity and recovery in response to a relationship conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 90(4), 613-628. https://doi.org/10.1037/0022-3514.90.4.613
• Simpson, J. A., Rholes, W. S., Nelligan, J. S. (1992). Support seeking and support giving within couples in an anxiety-provoking situation: The role of attachment styles. Journal of Personality and Social Psychology, 62(3), 434-446. https://doi.org/10.1037/0022-3514.62.3.434
• Simpson, J. A., Rholes, W. S., Phillips, D. (1996). Conflict in close relationships: An attachment perspective. Journal of Personality and Social Psychology, 71(5), 899-914. https://doi.org/10.1037/0022-3514.71.5.899
• Wiebe, S. A., Johnson, S. M. (2016). A review of the research in emotionally focused therapy for couples. Family Process, 55(3), 390-407. https://doi.org/10.1111/famp.12229