Dlaczego ludzie hejtują? Psychologiczne mechanizmy agresji w sieci
Wraz z rozwojem mediów społecznościowych agresja w internecie zyskała na intensywności. Poczucie anonimowości w sieci sprawia, że nawet ci, którzy w realnym świecie na co dzień są empatyczni, wirtualnie potrafią wyrządzić krzywdę drugiemu człowiekowi. Przyczyn takiego zachowania może być wiele, od biologicznych mechanizmów przez deficyt empatii aż po grupowe zjawiska społeczne.
Dlaczego ludzie hejtują? Najczęściej z kilku powodów naraz. Hejt daje chwilową ulgę w frustracji i zazdrości, poczucie władzy i „wymierzania sprawiedliwości”. Ekran i anonimowość osłabiają hamulce, bo nie widzimy twarzy ani reakcji drugiej osoby (to tzw. efekt rozhamowania online). Do tego dochodzą impulsywność, niska empatia, projekcja własnych problemów na innych i presja grupy. Badania pokazują, że w sprzyjających warunkach hejtować może prawie każdy, nie tylko „zawodowi trolle”.
W skrócie
- Hejt to obraźliwe, agresywne komentarze w sieci, które mają zranić, a nie wnieść cokolwiek do dyskusji.
- Główne przyczyny to frustracja, zazdrość, niskie poczucie własnej wartości, impulsywność i deficyt empatii.
- Anonimowość i brak kontaktu twarzą w twarz osłabiają hamulce. Psycholog John Suler nazwał to efektem rozhamowania online.
- Hejt ma realne skutki: lęk, obniżony nastrój, wycofanie, a u młodych osób nawet myśli samobójcze.
Dlaczego ludzie hejtują? Najważniejsze mechanizmy psychologiczne
Mechanizm nagrody: hejt jako „wymierzanie sprawiedliwości”
Hejt często pełni rolę psychicznego katharsis. Osoba hejtująca odczuwa satysfakcję z „przywracania sprawiedliwości”, nawet jeśli adresat nie wyrządził zarzucanej mu krzywdy. Badania z neuroobrazowania pokazały, że karanie kogoś, kogo uznajemy za winnego, aktywuje w mózgu obszary związane z nagrodą (de Quervain i in., 2004). Molly Crockett zwraca uwagę, że media społecznościowe wzmacniają ten mechanizm: wyrażenie oburzenia kosztuje tam jedno kliknięcie, a w zamian dostajemy polubienia i poczucie przynależności do „słusznej” strony.
Impulsywność i deficyt empatii
Reakcje agresji w sieci są często impulsywne, irracjonalne i pozbawione refleksji. Jeśli do tego dodamy brak umiejętności hamowania emocji i deficyt empatii poznawczej najpewniej efektem końcowym będzie natychmiastowa reakcja niszcząca, którą potrafi wywołać jakikolwiek prowokujący bodziec.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Zazdrość, frustracja i niezadowolenie z życia
W polskich badaniach i raportach o hejcie osoby, które przyznają się do obraźliwych komentarzy, najczęściej tłumaczą je brakiem satysfakcji z życia, frustracją i zazdrością. W takim kontekście hejt staje się narzędziem do obniżania wartości innych i rekompensowania sobie własnych deficytów. Badanie Chenga i współpracowników (2017) pokazało też, że zły nastrój i wcześniejsze agresywne komentarze w dyskusji wyraźnie zwiększają szansę, że zwykły użytkownik sam napisze coś obraźliwego. Hejt jest więc w dużej mierze zaraźliwy.
Anonimowość, deindywidualizacja i efekt dyfuzji odpowiedzialności
W internecie, każdy może stać się anonimową osobą co prowadzi do braku ponoszenia odpowiedzialności za swoje zachowania. Przez to ludzie mogą czuć się bezkarni, co pozwala zachowywać się agresywnie w wirtualnym świecie. Co więcej, presja grupy i brak bezpośredniego kontaktu wzmaga agresywne zachowania, internauta staje się częścią większego tłumu, co pogłębia deindywidualizację.
Psycholog John Suler opisał efekt rozhamowania online (ang. online disinhibition effect). W sieci nie widzimy twarzy rozmówcy, nie słyszymy tonu głosu i nie musimy od razu mierzyć się z jego reakcją. Łatwiej wtedy powiedzieć coś, czego nigdy nie powiedzielibyśmy komuś w oczy.
Projekcja
Bardzo powszechnym mechanizmem towarzyszącym hejtowi jest mechanizm projekcji. Jest to klasyczny mechanizm obronny – polegający na przerzucaniu własnych negatywnych intencji na innych.
Trolling
Trolling to bardziej wyrafinowana forma hejtu łącząca w sobie impuls, chęć wpływu na innych i deficyt empatii. Najczęściej najbardziej aktywni rozpoczynają atak, a inni podążają za nimi. Badania Buckelsa i współpracowników wykazały, że osoby, które lubią trollować, częściej mają nasilone cechy tzw. ciemnej tetrady, zwłaszcza sadyzm, czyli czerpanie przyjemności z cudzej przykrości.
Na hejt składa się bardzo wiele czynników, mechanizmów. Wirtualna agresja ma realne konsekwencje. Zapobieganie wymaga działań wielopoziomowych: od edukacji emocjonalnej, przez moderację treści, aż po wsparcie prawne i psychologiczne.
Przyczyny hejtu w skrócie
| Mechanizm | Na czym polega | Jak może brzmieć |
|---|---|---|
| Poczucie sprawiedliwości | Hejter czuje, że „karze” winnego i dostaje za to nagrodę | „Należało mu się, niech wie, co ludzie myślą” |
| Frustracja i zazdrość | Odreagowanie własnych porażek kosztem innych | „Pewnie wszystko dostała od tatusia” |
| Impulsywność | Reakcja szybsza niż refleksja | Wulgarny komentarz napisany w kilka sekund |
| Anonimowość i rozhamowanie | Brak twarzy i konsekwencji osłabia hamulce | Słowa, których nikt nie powiedziałby na żywo |
| Projekcja | Przypisywanie innym własnych wad i lęków | Wyśmiewanie u innych tego, czego wstydzi się w sobie |
| Presja grupy | Dołączanie do ataku, bo „wszyscy tak piszą” | Lawina podobnych komentarzy pod jednym wpisem |
| Trolling | Prowokowanie dla zabawy i cudzej reakcji | Celowo kontrowersyjne wpisy, by wywołać kłótnię |
Nie każda negatywna opinia jest hejtem. Różnicę wyjaśniamy w tekście Czym różni się hejt od konstruktywnej krytyki, a o granicy między swobodą wypowiedzi a agresją piszemy w artykule Mowa nienawiści a wolność słowa.
Skutki hejtu i jak sobie z nim radzić
Hejt nie zostaje w internecie. Osoby atakowane często doświadczają lęku, wstydu, bezsenności, obniżonego nastroju i wycofania z życia społecznego. O tym, jak długotrwały stres związany z hejtem wpływa na psychikę, piszemy w tekście Jak chroniczny stres związany z hejtem wpływa na zdrowie psychiczne. Praktyczne strategie reagowania znajdziesz w artykułach Jak reagować na hejt i Czy ignorowanie hejtu działa?, a cały temat porządkuje przewodnik o przemocy cyfrowej, hejcie i ochronie granic.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Warto sięgnąć po pomoc psychologa, jeśli hejt odbiera ci sen, myślisz o nim przez większość dnia, unikasz ludzi lub sieci albo pojawia się poczucie beznadziei. Natychmiastowej pomocy wymagają myśli samobójcze: dzwoń pod 112 lub do Centrum Wsparcia dla Osób w Stanie Kryzysu Psychicznego (800 70 2222), a dzieci i młodzież pod 116 111. Hejt, który zawiera groźby lub zniesławienie, można zgłosić na policję. Pomocy mogą potrzebować także osoby, które same hejtują i chcą zrozumieć, skąd bierze się ich złość. O formach wsparcia piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego ludzie hejtują?
Najczęściej z frustracji, zazdrości i niezadowolenia z własnego życia, a także z potrzeby poczucia władzy i „wymierzania sprawiedliwości”. Sprzyjają temu anonimowość, brak kontaktu twarzą w twarz, impulsywność, niska empatia i presja grupy.
Co to jest hejt?
Hejt to obraźliwe, agresywne lub poniżające wypowiedzi w internecie, których celem jest zranienie lub ośmieszenie drugiej osoby, a nie rzeczowa dyskusja czy krytyka.
Czy hejterzy mają niską samoocenę?
Często tak. Hejt bywa sposobem na chwilowe podniesienie własnej wartości kosztem innych. Nie dotyczy to jednak wszystkich. Badania pokazują, że zły nastrój i agresywny klimat dyskusji mogą skłonić do hejtu także osoby, które na co dzień tak się nie zachowują.
Czym jest efekt rozhamowania online?
To zjawisko opisane przez psychologa Johna Sulera: w sieci, bez widoku twarzy i natychmiastowych konsekwencji, ludzie mówią i robią rzeczy, których nie zrobiliby w kontakcie bezpośrednim.
Jakie są skutki hejtu?
U osób atakowanych hejt może wywoływać lęk, wstyd, obniżony nastrój, bezsenność, wycofanie z kontaktów i spadek poczucia własnej wartości. U dzieci i nastolatków bywa jednym z czynników ryzyka depresji i myśli samobójczych.
Źródła
- Suler, J. (2004). The online disinhibition effect. CyberPsychology & Behavior, 7(3), 321-326. https://doi.org/10.1089/1094931041291295
- Buckels, E. E., Trapnell, P. D., Paulhus, D. L. (2014). Trolls just want to have fun. Personality and Individual Differences, 67, 97-102. https://doi.org/10.1016/j.paid.2014.01.016
- Cheng, J., Bernstein, M., Danescu-Niculescu-Mizil, C., Leskovec, J. (2017). Anyone can become a troll: Causes of trolling behavior in online discussions. Proceedings of CSCW 2017, 1217-1230. https://doi.org/10.1145/2998181.2998213
- Crockett, M. J. (2017). Moral outrage in the digital age. Nature Human Behaviour, 1(11), 769-771. https://doi.org/10.1038/s41562-017-0213-3
- de Quervain, D. J.-F., Fischbacher, U., Treyer, V. i in. (2004). The neural basis of altruistic punishment. Science, 305(5688), 1254-1258. https://doi.org/10.1126/science.1100735