Anoreksja: jak zaczyna się choroba i jakie czynniki ją powodują?

Anoreksja (anorexia nervosa) to inaczej jadłowstręt psychiczny, złożony zespół chorobowy, uwarunkowany czynnikami psychologicznymi oraz biologicznymi. Choroba, ta prowadzi do drastycznego spadku masy ciała, wycieńczenia organizmu a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. Każdy może zachorować narażone są osoby w każdym wieku, choć najczęściej rozwija się u nastolatków i młodych dorosłych. To nie tylko choroba ciała, ale przede wszystkim psychiki

Osoba chora postrzega swoje ciało w sposób zniekształcony ma zaburzony obraz siebie nawet przy bardzo niskiej masie ciała może uważać, że wygląda „za grubo”. Towarzyszy temu rygorystyczna kontrola jedzenia, ograniczanie kalorii, nadmierna aktywność fizyczna, a niekiedy też stosowanie środków przeczyszczających czy prowokowanie wymiotów.

Jak zaczyna się anoreksja? Często niewinnie, jak zwykłe odchudzanie: osoba wyklucza kolejne produkty, zmniejsza porcje, rezygnuje z posiłków i coraz więcej ćwiczy. Z czasem cel się przesuwa, pojawia się silny lęk przed przytyciem i zaburzony obraz ciała, a waga zaczyna decydować o poczuciu własnej wartości. Anoreksja wynika z połączenia czynników: biologicznych i genetycznych, psychicznych (perfekcjonizm, niska samoocena, trudności z emocjami), rodzinnych i kulturowych. To poważna choroba o najwyższej śmiertelności wśród zaburzeń psychicznych, ale można ją skutecznie leczyć, zwłaszcza gdy pomoc przychodzi wcześnie.

Można wyróżnić dwa rodzaje (typy) anoreksji:

typ restrykcyjny – wyróżnia się ciągłym głodzeniem przez chorego.

typ z napadami objadania się i przeczyszczaniem – objawia się niekontrolowanym objadaniem, indukowaniem wymiotów oraz stosowaniem środków przeczyszczających.

Jak zaczyna się choroba?

Na początku anoreksja może wyglądać jak „zwykłe odchudzanie”. Osoba chora zaczyna stopniowo wykluczać kolejne produkty z diety, unikać słodyczy, ogranicza porcje, rezygnuje z kolacji. Często zachowanie to jest chwalone przez otoczenie to z kolei paradoksalnie zaczyna jeszcze bardziej pogłębiać problem. Z czasem pojawia się potrzeba pełnej kontroli nad jedzeniem, liczba kalorii staje się ważniejsza niż zdrowie, a jedzenie zaczyna budzić lęk.

Jak diagnozuje się anoreksję?

Rozpoznanie stawia lekarz psychiatra lub psycholog kliniczny. Według klasyfikacji DSM-5 anoreksję rozpoznaje się, gdy występują trzy elementy:

• ograniczanie jedzenia prowadzące do znacząco niskiej masy ciała w stosunku do wieku, płci i rozwoju,
• silny lęk przed przytyciem albo zachowania, które uporczywie utrudniają przybieranie na wadze,
• zaburzone postrzeganie własnej wagi i sylwetki, nadmierny wpływ wagi na samoocenę lub brak dostrzegania powagi niskiej masy ciała.

W klasyfikacji ICD-11 za znacząco niską masę ciała u dorosłych uznaje się zwykle BMI poniżej 18,5, a u dzieci i nastolatków masę poniżej 5. centyla dla wieku. Chorobie często towarzyszą objawy somatyczne, takie jak zatrzymanie miesiączki, spadek libido, niskie ciśnienie i wolne tętno, uczucie zimna, wypadanie włosów, sucha skóra, zaparcia, zmęczenie i problemy ze snem, ale nie są one kryteriami rozpoznania.

Zwykłe odchudzanie	Możliwy początek anoreksji
Cel to kilka kilogramów, potem jedzenie wraca do normy	Cel ciągle się przesuwa, waga nigdy nie jest „wystarczająco niska”
Okazjonalne słodycze nie budzą lęku	Coraz więcej zakazanych produktów i silny lęk przed jedzeniem
Posiłki z innymi bez problemu	Unikanie wspólnych posiłków, wymówki, ukrywanie jedzenia
Ćwiczenia dla przyjemności	Ćwiczenia jako kara i przymus, nawet przy zmęczeniu
Samoocena nie zależy od wagi	Waga i wygląd decydują o poczuciu własnej wartości

Czynniki psychiczne i społeczne

Rozwój anoreksji najczęściej wynika z kombinacji wielu czynników:

1. Presja społeczna i kulturowa

Kult szczupłej sylwetki pogoń za ideałem chudość staje się synonimem sukcesu piękna i szczęścia

• Problemy emocjonalne i niska samoocena

Choroba ta dotyka osób bardzo wrażliwych, perfekcyjnych, krytycznych wobec siebie. Jedzenie wiąże się ze stresem, brakiem poczucia kontroli w innych obszarach życia.

3. Rodzina i relacje Anoreksja często rozwija się w rodzinach, gdzie występują napięcia, brak komunikacji, nadmierna kontrola lub przeciwnie – emocjonalne zaniedbanie

4. Traumy i trudne doświadczenia Anoreksja może być reakcją na trudne lub traumatyczne wydarzenia: przemoc, rozwód rodziców, wykluczenie rówieśnicze, doświadczenia związane z hejtem lub body shamingiem.

5. Czynniki genetyczne, ponieważ zaburzenia odżywiania często występują rodzinnie;

Objawy, które powinny niepokoić

Rozpoznanie anoreksji nie zawsze jest łatwe – osoby chore ukrywają problem, są mistrzami w racjonalizowaniu i maskowaniu objawów:

• nagłą utratę wagi,
• unikanie posiłków w towarzystwie,
• obsesyjne liczenie kalorii, ważenie się,
• zmiany nastroju, wycofanie społeczne,
• wyczerpanie, problemy z koncentracją,
• zaburzenia miesiączkowania (u dziewcząt),
• zimne dłonie, sine paznokcie, osłabienie.

Skutki anoreksji – nie tylko fizyczne

Długotrwała choroba prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych: niedożywienia, osłabienia serca, uszkodzenia organów, osteoporozy, a nawet śmierci skutki psychiczne: depresja, lęki, izolacja, niska jakość życia. W skrajnych przypadkach anoreksja może prowadzić do prób samobójczych.

Co mówią badania?

Polski przegląd Agaty Bąba-Kubiś i współpracowników z Kliniki Psychiatrii Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie (2018) zwraca uwagę na kilka ważnych obserwacji.

Na podstawie przytoczonych badań przeprowadzonych w grupie chorujących na zaburzenia odżywiania stwierdzono, iż osoby takie mają duże trudności ze zrozumieniem emocji oraz ich odczytywaniem. Nie potrafią także ich okazywać

U zdiagnozowanych osób z cechami osobowości obsesyjno-kompulsywnej, trudniej było uzyskać remisję anoreksji jak w przypadku stwierdzenia u pacjentów napadów objadania się czy też prowokowania wymiotów.

Do zachorowania na zaburzenia odżywiania predysponowane są osoby inteligentne, będące lub starające się być perfekcjonistami w życiu codziennym. Osoby te wychodzą zazwyczaj z założenia, iż albo będą najlepsze w wykonywanych przez siebie zadaniach, albo „może ich po prostu nie być”. Kiedy więc w ich życiu pojawiają się sytuacje stresogenne czy też kryzysowe, bardzo źle je znoszą. przez większość życia chorującym towarzyszy lęk przed porażką, brakiem uznania i sprawieniem zawodu bliskim. Złośliwe uwagi, żarty wypowiadane przez rodzinę czy znajomych, mogą być jednym z czynników aktywujących chorobę u osób predysponowanych.

Dlaczego tak ważna jest wczesna pomoc?

Im wcześniej choroba zostanie zdiagnozowana, tym większe szanse na powrót do zdrowia. Leczenie anoreksji wymaga wsparcia wielu specjalistów – psychiatry, psychoterapeuty, dietetyka, czasem też lekarzy różnych specjalizacji. Ale kluczową rolę odgrywa otoczenie chorej osoby – rodzina, przyjaciele, nauczyciele.

Podsumowanie – co możemy zrobić jako społeczeństwo?

Anoreksja to nie „fanaberia”, tylko ciężka, złożona choroba psychiczna. Edukacja, empatia i szybka reakcja mogą uratować życie. Dlatego tak ważne jest, byśmy mówili o niej otwarcie, Każdy z nas może być tym, kto zauważy niepokojące sygnały i poda pomocną dłoń.

Jak rozmawiać z bliską osobą, u której podejrzewasz anoreksję?

• Wybierz spokojny moment, nie przy posiłku.
• Mów o swojej trosce, a nie o wyglądzie: „Martwię się o ciebie, widzę, że jest ci ciężko”.
• Nie oceniaj, nie zawstydzaj i nie zmuszaj do jedzenia.
• Zaproponuj pomoc w znalezieniu specjalisty i towarzyszenie podczas wizyty.
• Bądź cierpliwy lub cierpliwa. Osoba chora często zaprzecza problemowi, a pierwsza rozmowa to dopiero początek.

O związku anoreksji z depresją i ryzyku samobójstwa piszemy w tekście Anoreksja, tendencje samobójcze i depresja, o wpływie choroby na rodzinę w artykule Wpływ anoreksji na relacje rodzinne i społeczne, a o presji wyglądu w tekstach Waga broniona i Płaski brzuch: przejaw zdrowia czy paranoja?. Całość porządkuje przewodnik o kryzysach, traumie i zaburzeniach psychicznych.

Kiedy szukać pomocy specjalisty?

Pomocy trzeba szukać jak najszybciej, gdy ktoś szybko traci na wadze, stale ogranicza jedzenie, unika posiłków, obsesyjnie liczy kalorie, nadmiernie ćwiczy, prowokuje wymioty albo zatrzymała się u niego miesiączka. Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny, który skieruje do psychiatry, psychologa i dietetyka. Przy bardzo niskiej masie ciała, omdleniach czy zaburzeniach rytmu serca potrzebna jest pilna pomoc lekarska. W kryzysie zadzwoń do Centrum Wsparcia (800 70 2222) lub pod 116 123, dzieci i młodzież pod 116 111, a w zagrożeniu życia pod 112. O formach wsparcia piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

• Bąba-Kubiś, A., Pełka-Wysiecka, J., Liśkiewicz, P., Wroński, M., Konopka, A., Samochowiec, J. (2018). Anoreksja – jadłowstręt psychiczny. Pomeranian Journal of Life Sciences, 64(4). https://doi.org/10.21164/pomjlifesci.497
• Smink, F. R. E., van Hoeken, D., Hoek, H. W. (2012). Epidemiology of eating disorders: Incidence, prevalence and mortality rates. Current Psychiatry Reports, 14(4), 406-414. https://doi.org/10.1007/s11920-012-0282-y
• Arcelus, J., Mitchell, A. J., Wales, J., Nielsen, S. (2011). Mortality rates in patients with anorexia nervosa and other eating disorders: A meta-analysis of 36 studies. Archives of General Psychiatry, 68(7), 724-731. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2011.74
• National Institute for Health and Care Excellence (2017). Eating disorders: Recognition and treatment (NICE guideline NG69).
• American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.).