Eksperyment więzienny Zimbardo: przebieg, wnioski i krytyka stanfordzkiego eksperymentu
W 1971 roku Philip Zimbardo przeprowadził jedno z najbardziej kontrowersyjnych badań w historii psychologii społecznej. Na jego podstawie twierdzi się, że nawet najspokojniejsi ludzie umieszczeni w określonych warunkach mogą szybko stać się ofiarami lub oprawcami. To główne przesłanie tego badania. Po ponad pięćdziesięciu latach zastanawiamy się jednak, czy to przesłanie jest prawdziwe.
Stanfordzki eksperyment więzienny przeprowadził w 1971 roku Philip Zimbardo. Studentów losowo podzielono na „strażników” i „więźniów” w zaaranżowanym więzieniu w piwnicy Uniwersytetu Stanforda. Strażnicy szybko zaczęli upokarzać więźniów, a badanie przerwano po 6 dniach zamiast po 2 tygodniach. Przez dekady uważano, że pokazuje ono, jak sytuacja i rola zmieniają zwykłych ludzi w oprawców. Dziś wiadomo, że strażnicy byli nakierowywani przez badaczy, a sam eksperyment ma poważne wady metodologiczne.
W skrócie
- Badanie trwało 6 dni, wzięło w nim udział 24 mężczyzn, głównie studentów, losowo przydzielonych do ról.
- Zimbardo wnioskował, że sytuacja i rola społeczna mogą silniej kształtować zachowanie niż cechy osobowości.
- Późniejsze analizy (m.in. Le Texier, 2019) pokazały, że strażników zachęcano do surowości, a procedury zmieniano w trakcie.
- Eksperyment mówi więcej o sile autorytetu i oczekiwań badaczy niż o „naturalnej” skłonności do przemocy.
Eksperyment
Eksperyment został przeprowadzony przez Zimbardo i jego zespół latem 1971 roku. Miał on na celu zbadać psychologiczne skutki życia w warunkach więziennych.
Uczestnikami eksperymentu w efekcie końcowym zostało 24 zdrowych fizycznie i psychicznie mężczyzn, w większości byli to studenci. Losowo przydzielono im role strażników i więźniów. W piwnicy wydziału psychologii tak przystosowano pomieszczenia aby idealnie odwzorowywały pomieszczenia więzienne. Planowo badanie miało trwać dwa tygodnie. Zakończono je już jednak po 6 dniach z uwagi na eskalację przemocy i stresu.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Już po kilkunastu godzinach strażnicy wykorzystując swoją „władzę” zaczęli stosować surowe, wręcz upokarzające metody wobec więźniów: ograniczanie snu, dostępu do jedzenia, wymuszanie ćwiczeń fizycznych a nawet nie pozwalano na dostęp do toalety. W efekcie tego więźniowie wykazywali objawy depresji, lęku a niektórzy nawet histerii.
Pierwotna interpretacja Zimbardo
Po zakończeniu eksperymentu Zimbardo wygłosił wnioski:
- Sytuacja może kształtować zachowanie silniej niż cechy indywidualne: ludzie umieszczeni w strukturze władzy bardzo szybko mogą przejść do stosowania przemocy.
- Rola społeczna potrafi wchłonąć jednostkę: ludzie bardzo szybko wczuwają się w przypisane im role i zaczynają działać zgodnie z nimi
- Władza i anonimowość sprzyjają dehumanizacji – brak kontroli zewnętrznej i poczucie bezkarności mogą prowadzić do brutalności.
Wątpliwości
Od lat 2000, zaczęły pojawiać się wątpliwości co do sposobu przeprowadzenia eksperymentu.
Według późniejszych relacji świadków okazało się, że strażnicy byli zachęcani a nawet nakierowywani jak i kiedy stosować twarde metody wobec więźniów. Co oznacza, że ich zachowanie nie wynikało z sytuacji a z sugestii badaczy. Kolejną nieprawidłowością było to, że eksperyment nie miał grupy kontrolnej a jego procedury były zmieniane w trakcie. Uczestnicy mogli domyśleć się czego oczekuje się od nich podczas badania i grać w związku z tym odpowiednie role.
Eksperyment w świetle nowych analiz
Badanie potwierdza więc, że gdy autorytet sugeruje określony typ zachowań, ludzie częściej dostosowują się do jego oczekiwań.
Ponieważ eksperyment był krótki, niereprezentatywny i częściowo inscenizowany, nie można go traktować jako dowodu na „naturalną skłonność” człowieka do przemocy.
Porównanie z innymi badaniami
Warto zestawić eksperyment Zimbardo z badaniem Milgrama (posłuszeństwo wobec autorytetu). U Milgrama również kluczową rolę odgrywały instrukcje i autorytet badacza.Jednak tam procedura była bardziej ustandaryzowana, a wyniki powtarzalne w różnych krajach.
Z kolei badania przeprowadzone później przez Haslama i Reichera pokazały, że ludzie nie zawsze automatycznie przejmują rolę oprawców.
| Eksperyment Zimbardo (1971) | Eksperyment Milgrama (1963) | BBC Prison Study (2002) | |
|---|---|---|---|
| Pytanie badawcze | Jak rola i sytuacja więzienna wpływają na zachowanie? | Czy ludzie będą posłuszni autorytetowi, nawet krzywdząc innych? | Kiedy grupa przyjmuje tyranię, a kiedy się jej sprzeciwia? |
| Główny wynik | Część strażników zachowywała się brutalnie | 65% badanych podało najsilniejszy „wstrząs” | Strażnicy nie przejęli automatycznie roli oprawców |
| Słabości | Brak grupy kontrolnej, sugestie badaczy, mała próba | Kontrowersje etyczne, ale procedura ustandaryzowana | Inny kontekst (telewizja), etycznie bezpieczniejszy |
| Powtarzalność | Wyników nie potwierdzono | Wyniki powtarzano w wielu krajach, także w Polsce | Podważa wnioski Zimbardo |
Szczegółowo o badaniu posłuszeństwa piszemy w tekście Eksperyment Milgrama. Mechanizmy przemocy w grupie i manipulacji opisujemy też w tekście Subtelna przemoc psychiczna i w przewodniku po psychologii biznesu i przywództwa.
Wpływ eksperymentu na kulturę
Mimo kontrowersji eksperyment Zimbardo wywarł ogromny wpływ na popkulturę, edukację i debatę publiczną. Inspirował filmy, sztuki teatralne i seriale a także wykorzystywano go w dyskusjach penitencjarnych.
Dziś można powiedzieć, że eksperyment Zimbardo mówi nam mniej o naturze ludzkiej a więcej o sile kontekstu, wpływie autorytetów i efektach niejasnych granic etycznych.
Po odarciu z mitów można uważać, że mówi raczej o tym, że nie każdy w danych warunkach staje się oprawcą, ale presja władzy może drastycznie zwiększyć to ryzyko. Mówi również o tym, że brak metodologii może prowadzić do mylnych lub przesadzonych wniosków i o tym, że etyka badań to fundament a ochrona uczestników jest kluczowa nawet jeśli ogranicza realizm eksperymentu.
Ciekawe jest też to, jak wiele zależy od ról społecznych, które przyjmujemy na co dzień, o czym piszemy w tekście o maskach społecznych.
Najczęściej zadawane pytania
Na czym polegał eksperyment więzienny Zimbardo?
W 1971 roku Philip Zimbardo podzielił losowo 24 studentów na strażników i więźniów w zaaranżowanym więzieniu na Uniwersytecie Stanforda. Strażnicy szybko zaczęli upokarzać więźniów, a eksperyment przerwano po 6 dniach zamiast planowanych 2 tygodni.
Jakie wnioski wyciągnął Zimbardo?
Zimbardo twierdził, że sytuacja i rola społeczna mogą kształtować zachowanie silniej niż cechy osobowości, a władza i anonimowość sprzyjają dehumanizacji i przemocy.
Dlaczego eksperyment Zimbardo jest krytykowany?
Późniejsze analizy, m.in. Thibaulta Le Texiera, pokazały, że strażnicy byli zachęcani przez badaczy do surowości, badanie nie miało grupy kontrolnej, próba była mała, a procedury zmieniano w trakcie. Uczestnicy mogli też grać role, których się od nich oczekiwało.
Czym różni się eksperyment Zimbardo od eksperymentu Milgrama?
Milgram badał posłuszeństwo wobec autorytetu w ustandaryzowanej procedurze, a jego wyniki wielokrotnie powtórzono. Eksperyment Zimbardo badał wpływ ról i sytuacji więziennej, miał poważne wady metodologiczne i jego wyników nie potwierdzono.
Co naprawdę mówi nam eksperyment stanfordzki?
Raczej to, że presja autorytetu i oczekiwania otoczenia mogą zwiększać ryzyko okrutnych zachowań, ale nie każdy w takich warunkach staje się oprawcą. Pokazuje też, jak ważna jest rzetelna metodologia i etyka badań.
Źródła
- Haney, C., Banks, W. C., Zimbardo, P. G. (1973). Interpersonal dynamics in a simulated prison. International Journal of Criminology and Penology, 1, 69-97.
- Haney, C., Zimbardo, P. G. (1998). The past and future of U.S. prison policy: Twenty-five years after the Stanford Prison Experiment. American Psychologist, 53(7), 709-727. https://doi.org/10.1037/0003-066X.53.7.709
- Le Texier, T. (2019). Debunking the Stanford Prison Experiment. American Psychologist, 74(7), 823-839. https://doi.org/10.1037/amp0000401
- Reicher, S., Haslam, S. A. (2006). Rethinking the psychology of tyranny: The BBC prison study. British Journal of Social Psychology, 45(1), 1-40. https://doi.org/10.1348/014466605X48998