Czy możemy mieć wiele tożsamości jednocześnie? Psychologia ról i adaptacji społecznej
Tożsamość możemy zdefiniować jako zespół cech, wartości i przekonań, które człowiek sam sobie przypisuje.
Pod postacią tożsamości kryje się odpowiedź na pytanie: „Kim jestem?”. Budowanie tożsamości trwa całe życie.
Czy możemy mieć wiele tożsamości jednocześnie? Tak, w sensie wielu ról i aspektów „ja”. Jesteśmy jednocześnie np. córką, partnerką, pracownikiem i przyjaciółką, a w każdej z tych ról aktywują się trochę inne cechy i wartości. Psychologia nazywa to tożsamością sytuacyjną i uważa za zdrową strategię adaptacyjną. Kluczowe jest jednak poczucie spójności: świadomość, że niezależnie od kontekstu wciąż jesteśmy sobą. Problemem staje się dopiero brak takiej spójności albo skrajne rozszczepienie „ja”, które wymaga pomocy specjalisty.
W skrócie
- Tożsamość ma wymiar osobisty (cechy), społeczny (przynależność do grup) i narracyjny (opowieść o sobie).
- W różnych sytuacjach aktywują się różne aspekty „ja”. To normalna i zdrowa adaptacja.
- Bogactwo ról może chronić przed stresem: porażka w jednej sferze nie przekreśla całego poczucia wartości.
- Kluczowa jest spójność: poczucie, że w różnych rolach wciąż jestem sobą.
Czy możemy mieć wiele tożsamości?
Współczesna psychologia, zwłaszcza psychologia społeczna i rozwojowa, zauważa, że człowiek posiada cały wachlarz ról, przekonań i norm, które aktywują się w zależności od sytuacji społecznej.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Automatycznie nasuwa się pytanie: „Czy możemy mieć wiele tożsamości?”. Odpowie nam na nie psychologia adaptacji społecznej, która bada jednostkę pod kątem tego, jak radzi sobie w zmieniających się warunkach relacyjnych, środowiskowych czy kulturowych.
Psycholożka Patricia Linville (1987) zauważyła, że osoby o bardziej złożonym obrazie siebie, czyli takie, które identyfikują się z wieloma różnymi rolami i aspektami, łagodniej przeżywają stres i rzadziej popadają w depresję po porażkach. Gdy jedna rola chwilowo zawodzi, pozostałe dają oparcie. Dan McAdams (2001) podkreśla z kolei, że różne role spaja tożsamość narracyjna, czyli opowieść o własnym życiu, która nadaje mu ciągłość i sens.
Wymiary tożsamości
- Tożsamość osobista – czyli indywidualne cechy charakteru.
- Tożsamość społeczna – wynika z przynależności do określonych grup: narodowości, płci czy klasy społecznej.
- Tożsamość narracyjna – wewnętrzna opowieść o sobie łącząca wydarzenia życiowe w jedną historię.
W każdym z tych obszarów możemy przyjmować różne role.
Fakt, że człowiek funkcjonuje w wielu kontekstach społecznych, np. jako dziecko, rodzic, partner, jest dowodem na wielowymiarowość tożsamości. W każdej z tych ról jednak może zachowywać się inaczej i przyjmować różne wartości.
Współczesna psychologia podkreśla, że tożsamość nie ma stałych cech, lecz ewoluuje wraz z doświadczeniem jednostki. To, kim jesteśmy, zależy od otaczającego nas środowiska, a nawet od naszego nastroju.
Zjawisko tożsamości sytuacyjnej pokazuje nam, że w każdej sytuacji społecznej aktywują się inne aspekty naszej tożsamości. Nie jest to zaburzenie, lecz strategia adaptacyjną, dzięki której lepiej funkcjonujemy w społeczeństwie.
Adaptacja społeczna a tożsamość
Adaptacja społeczna to zdolność jednostki do przystosowania się do otoczenia przy zachowaniu poczucia własnej tożsamości i autonomii. Najważniejszą cechą adaptacji jest elastyczność, czyli przyjmowanie różnych ról w zależności od sytuacji.
Albert Bandura uważał, że jednostka na podstawie interakcji i obserwacji uczy się, dostosowując swoje zachowanie do norm panujących w grupie, nie zatracając przy tym siebie.
Najprościej mówiąc, to tworzenie tożsamości wśród społeczeństwa bez całkowitego podporządkowania się mu.
Mnogość tożsamości a zdrowie psychiczne
Można zapytać: czy gdy przyjmujemy zbyt wiele ról, grozi nam kryzys tożsamości?
Problemem nie jest sama liczba ról, ale brak poczucia ich spójności. Niestabilny, gwałtownie zmieniający się obraz siebie bywa jednym z objawów zaburzenia osobowości borderline. Czymś innym jest dysocjacyjne zaburzenie tożsamości, w którym występują odrębne stany tożsamości i luki w pamięci. Opisujemy je w tekście Dysocjacja i rozszczepienie jaźni. Oba zaburzenia wymagają diagnozy i leczenia u specjalisty.
Tożsamość a media społecznościowe
Współczesne środowisko cyfrowe dodatkowo komplikuje kwestię tożsamości.
Otóż media społecznościowe stwarzają warunki do kreowania alternatywnej wersji siebie, często wyidealizowanej. Rodzi to niebezpieczeństwo utraty autentyczności.
Tożsamość a kultura
W kulturach kolektywistycznych (np. Japonii) tożsamość jednostki jest silnie związana z jej przynależnością do grupy i spełnianiem oczekiwań społecznych. W kulturach indywidualistycznych (np. USA, Europa Zachodnia) większy nacisk kładzie się na unikalność i samorealizacje.
| Kultury indywidualistyczne | Kultury kolektywistyczne | |
|---|---|---|
| Przykłady | USA, Europa Zachodnia | Japonia, Korea, Chiny |
| Jak opisuje się „ja” | Przez unikalne cechy i osiągnięcia | Przez relacje i role w grupie |
| Co jest cenione | Niezależność, samorealizacja | Harmonia, spełnianie oczekiwań grupy |
| Zmienność w różnych rolach | Odbierana bywa jako brak autentyczności | Odbierana jako naturalne dopasowanie do sytuacji |
Hazel Markus i Shinobu Kitayama (1991) opisali to jako różnicę między „ja” niezależnym a „ja” współzależnym.
Podsumowując, odpowiedź na pytanie, czy możemy mieć wiele tożsamości jednocześnie, brzmi: tak, i często jest to nie tylko możliwe, ale i konieczne dla zdrowego funkcjonowania w społeczeństwie, ponieważ współczesny świat wymaga od nas elastyczności, zdolności do przełączania się między różnymi rolami społecznymi. Najważniejsze jednak, aby zachować przy tym spójność wewnętrzną, czyli poczucie, że niezależnie od kontekstu wciąż jesteśmy sobą.
Czym w ogóle jest tożsamość i jak przechodzimy przez jej kryzysy, piszemy w tekście Czym jest tożsamość?, różnicę między tożsamością osobistą a społeczną wyjaśniamy w artykule Tożsamość osobista i społeczna, a o wpływie internetu na poczucie siebie w tekście Jak cyfrowe środowisko wpływa na poczucie tożsamości. Całość porządkuje przewodnik Tożsamość, granice i sprawczość.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Warto porozmawiać z psychologiem lub psychoterapeutą, jeśli czujesz, że w różnych sytuacjach jesteś „kimś zupełnie innym” i nie wiesz, który obraz jest prawdziwy, twoje poczucie siebie gwałtownie się zmienia, masz luki w pamięci albo stale dostosowujesz się do innych kosztem własnych wartości. W kryzysie zadzwoń do Centrum Wsparcia (800 70 2222) lub pod 112. O formach pomocy piszemy w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Najczęściej zadawane pytania
Czy można mieć wiele tożsamości?
W sensie wielu ról i aspektów „ja” tak. Każdy z nas jest jednocześnie np. dzieckiem, partnerem, pracownikiem, przyjacielem. To normalne i zdrowe, o ile zachowujemy poczucie spójności i ciągłości siebie.
Co to jest tożsamość sytuacyjna?
To zjawisko, w którym w różnych sytuacjach społecznych aktywują się inne aspekty naszej tożsamości, np. w pracy jesteśmy bardziej formalni, a z przyjaciółmi swobodniejsi. To strategia adaptacyjna, a nie zaburzenie.
Czym jest tożsamość narracyjna?
To opisana przez Dana McAdamsa wewnętrzna opowieść o własnym życiu, która łączy wydarzenia, role i doświadczenia w spójną historię i nadaje życiu sens oraz ciągłość.
Czy wiele ról może szkodzić?
Samo posiadanie wielu ról zwykle chroni przed stresem. Problemem staje się przeciążenie rolami albo brak poczucia ich spójności, gdy w różnych sytuacjach czujemy się zupełnie innymi ludźmi i nie wiemy, kim jesteśmy naprawdę.
Czym różni się wielość ról od rozszczepienia osobowości?
Wielość ról to naturalne dopasowywanie się do sytuacji przy zachowaniu poczucia „to wciąż ja”. Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości to zaburzenie, w którym występują odrębne stany tożsamości i luki w pamięci. Wymaga diagnozy i leczenia.
Źródła
- Linville, P. W. (1987). Self-complexity as a cognitive buffer against stress-related illness and depression. Journal of Personality and Social Psychology, 52(4), 663-676. https://doi.org/10.1037/0022-3514.52.4.663
- McAdams, D. P. (2001). The psychology of life stories. Review of General Psychology, 5(2), 100-122. https://doi.org/10.1037/1089-2680.5.2.100
- Markus, H. R., Kitayama, S. (1991). Culture and the self: Implications for cognition, emotion, and motivation. Psychological Review, 98(2), 224-253. https://doi.org/10.1037/0033-295X.98.2.224
- Wojciszke, B. (2011). Psychologia społeczna. Warszawa: Scholar.
- Łukaszewski, W. (2003). Wielkie pytania psychologii. Gdańsk: GWP.
- Senejko, A. (2010). Inwentarz Stylów Tożsamości (ISI-5) M. Berzonsky’ego: polska adaptacja.
- Nowicka, A. (2022). Kategoryzacja pojęcia tożsamości w perspektywie społeczno-kulturowej.