Wpływ mediów społecznościowych na tożsamość: czy internet nas definiuje?
Media społecznościowe zmieniły sposób w jaki się komunikujemy czy budujemy relacje. Z każdym dniem nasz świat staje się coraz bardziej cyfrowy a życie offline ustępuje mu miejsca.
W tym artykule postaram się odpowiedzieć na pytanie czy internet a szczególnie media społecznościowe mają realny wpływ na naszą tożsamość. O tym, jak różne mogą być skutki korzystania z sieci, piszemy też w tekście Jak cyfrowe środowisko wpływa na poczucie tożsamości.
Czy internet nas definiuje? Nie tworzy naszej tożsamości od zera, ale silnie wpływa na to, jak ją widzimy i pokazujemy. Media społecznościowe działają jak lustro: reakcje innych (lajki, komentarze) stają się informacją o tym, kim jesteśmy i ile jesteśmy warci. Badania pokazują, że częste porównywanie się z innymi w sieci wiąże się z niższą samooceną. Kluczowe jest odróżnianie realnego „ja” od cyfrowego wizerunku i opieranie poczucia wartości na czymś więcej niż odbiór w sieci.
W skrócie
- Tożsamość kształtuje się całe życie, a media społecznościowe są dziś jednym z jej luster.
- W sieci pokazujemy wyselekcjonowaną wersję siebie i widzimy taką samą wersję innych.
- Porównywanie się w górę (z „lepszymi”) obniża samoocenę, zwłaszcza u młodych osób.
- Pomaga uważność: zauważanie, kiedy liczba reakcji zaczyna decydować o naszym nastroju.
Tożsamość
Mówiąc o tożsamości myślimy nie tylko o imieniu, nazwisku czy miejscu urodzenia. W ujęciu psychologicznym i socjologicznym to poczucie odrębności, ciągłości, spójności które kształtuje się poprzez najróżniejsze doświadczenia, relacje społeczne.
Dlaczego przyciągasz takie, a nie inne osoby? Odkryj swój Styl Przywiązania.
Rozwiąż krótki quiz, zobacz, jak Twój układ nerwowy reaguje na bliskość i dowiedz się, jak wreszcie przerwać bolesne schematy z przeszłości.
Twórca koncepcji rozwoju psychospołecznego Erik Erikson, wskazał, że tożsamość jest odpowiedzią na pytanie “kim jestem? “
Tożsamość jest procesem, kształtujemy ją przez całe życie. W kontekście mediów społecznościowych przestaliśmy zadawać sobie pytanie ” kim jestem? ” a coraz częściej zamieniamy je na ” jak widzą mnie inni w sieci? “
Lustro społeczne
George H. Mead, klasyk socjologii twierdził, że jednostka tworzy swoją tożsamość, obserwując reakcje innych. To tzw lustro społeczne – koncepcja ta zakłada, że to jak siebie widzimy opieramy na tym, jak sądzimy, że widzą nas inni.
Media społecznościowe spotęgowały ten mechanizm.
Dodając post, zdjęcie, czy komentarz wyrażamy siebie ale czekamy też na informację zwrotną w postaci reakcji, polubień czy komentarzy. Kreując na tej podstawie obraz siebie.
Nie oznacza to, że internet tworzy fałszywą tożsamość. Daje nam on jednak narzędzia do jej selektywnego kreowania.
Tożsamość w sieci
Z punktu widzenia psychologii na tożsamość możemy spojrzeć w dwojaki sposób. Jako na tożsamość realną, taką jaką pokazujemy w kontaktach twarzą w twarz i wirtualną, czyli taką którą tworzymy online.
Pamiętajmy zawsze o tym, że w sieci nie wszystko jest takim na jakie wygląda. Obserwujemy tylko wybrane aspekty życia innych, bardzo powszechne jest używanie filtrów, edytorów by poprawić wygląd i celowo budować określony wizerunek.
Nie oznacza to, że każda tożsamość internetowa jest fikcją, ale często podlega idealizacji.
Badania wskazują, że młodzi ludzie często porównują się z influencerami, swoją wartość definiują na podstawie reakcji innych na ich posty i czują ciągłą presję kreowania ciekawego życia.
Pamiętajmy o tym, że media społecznościowe są sterowane przez algorytmy, nie są naturalne. Platformy takie jak Facebook, Tik Tok czy Instagram sterują treściami które widzimy na podstawie naszych relacji na treści które oglądaliśmy dotychczas. Oznacza to, że nasza tożsamość również jest kreowana przez algorytmy.
Tożsamość realna a tożsamość internetowa
| Tożsamość realna | Tożsamość internetowa | |
|---|---|---|
| Co pokazujemy | Całość: mocne strony, słabości, codzienność | Wybrane fragmenty, najlepsze ujęcia |
| Skąd informacja zwrotna | Od bliskich, w bezpośrednim kontakcie | Lajki, komentarze, liczba obserwujących |
| Tempo | Zmiany powolne, rozłożone w czasie | Natychmiastowa reakcja i ocena |
| Ryzyko | Stagnacja, sztywne role | Idealizacja, porównywanie się, uzależnienie od aprobaty |
| Co wzmacnia | Relacje, wartości, działanie | Świadoma autoprezentacja i dystans do reakcji |
W badaniu Vogel i współpracowników (2014) osoby, które częściej korzystały z Facebooka, częściej porównywały się z innymi w górę i miały niższą samoocenę. Valkenburg i Peter (2011) zwracają z kolei uwagę, że sieć daje młodym ludziom także szansę na eksperymentowanie z tożsamością i budowanie relacji, więc efekt zależy od tego, jak z niej korzystamy. O tym, jak dbać o siebie w sieci, piszemy w przewodniku po higienie cyfrowej.
Nie można jednoznacznie stwierdzić, że media społecznościowe mają negatywny wpływ na kreowanie naszej tożsamości. Korzystając z internetu mądrze możemy eksplorować różne wersje siebie, wyrażać emocje czy budować poczucie sprawczości i wpływu.
Z drugiej jednak strony media społecznościowe niosą ryzyko rozszczepienia tożsamości, czyli sytuacji w której w sieci jesteśmy zupełnie kimś innym niż w realnym życiu. Jest to bardzo niebezpieczne, ponieważ może prowadzić do alienacji, chronicznego stresu, zaburzeń nastroju i lęku a przede wszystkim uzależnienia od opinii innych.
Znane jest także zjawisko dysforii cyfrowej – niezadowolenia ze swojego życia porównując je do życia innych, które prezentują w internecie.
Można zaryzykować stwierdzenie, że media społecznościowe nas nie tworzą ale mają ogromny wpływ na to jak sami siebie widzimy i jak chcemy by widzieli nas inni.
To czy pozwolimy by internet nas definiował, zależy od naszej świadomości i uważności.
Dopóki udaje nam się odróżnić realne ” ja” od cyfrowej maski, dopóty media społecznościowe mogą pomagać nam w rozwoju a nie zniekształcać naszą tożsamość. Potrzeba nam do tego umiejętności krytycznego myślenia o wizerunkach w sieci i świadomości jak ten wirtualny świat funkcjonuje.
Kiedy szukać pomocy specjalisty?
Warto porozmawiać z psychologiem lub psychoterapeutą, gdy nastrój zależy głównie od reakcji w sieci, porównywanie się z innymi odbiera radość z życia, trudno ograniczyć czas spędzany w mediach społecznościowych albo pojawia się poczucie, że prawdziwe „ja” jest gorsze od internetowego wizerunku. Więcej o formach pomocy znajdziesz w przewodniku po nurtach psychoterapii.
Najczęściej zadawane pytania
Czy media społecznościowe wpływają na tożsamość?
Tak. Nie tworzą jej od zera, ale wpływają na to, jak siebie postrzegamy i pokazujemy. Reakcje innych w sieci działają jak lustro społeczne, które może wzmacniać albo osłabiać poczucie własnej wartości.
Czym jest tożsamość internetowa?
To obraz siebie, który budujemy w sieci: zdjęcia, opisy, komentarze. Zwykle jest wyselekcjonowaną i często wyidealizowaną wersją tożsamości realnej.
Dlaczego porównywanie się w mediach społecznościowych obniża samoocenę?
Bo porównujemy swoją codzienność z najlepszymi momentami innych. Badania łączą częste porównywanie się w górę z niższą samooceną i gorszym nastrojem.
Jak nie pozwolić, by internet nas definiował?
Ogranicz porównywanie się, zauważaj, jak czujesz się po korzystaniu z aplikacji, dbaj o relacje i działania poza siecią i opieraj poczucie wartości na swoich wartościach, a nie na liczbie reakcji.
Źródła
- Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: Norton.
- Mead, G. H. (1934). Mind, Self, and Society. Chicago: University of Chicago Press.
- Valkenburg, P. M., Peter, J. (2011). Online communication among adolescents: An integrated model of its attraction, opportunities, and risks. Journal of Adolescent Health, 48(2), 121-127. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2010.08.020
- Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206-222. https://doi.org/10.1037/ppm0000047